Kolegiata pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kartuzach

Kolegiata powstała na przełomie XIV i XV wieku. Sama budowa trwała 20 lat. Budynek kościoła powstał jednocześnie z całym kompleksem klasztornym - mieścił się tutaj zakon męski objęty pełną klauzulą milczenia. Zakon kartuzów uważany jest za zakon o najbardziej surowej regule spośród wszystkich zakonów katolickich. Nazwa "Zakon kartuzów" pochodzi od miejscowości, w której powstał zakon lecz nie chodzi tu o miejscowość Kartuzy - a miejscowość La Grande Chartreuse (Wielka Kartuzja) we Francji. To tam w 1084 założono pierwszy zakon kartuzów i to ten zakon założył klasztor w Polsce w 1380 r. we wsi, którą teraz nazywamy "Kartuzami". Więc to miasto wzięło nazwę od klasztoru a nie odwrotnie. Maksymą tutejszych zakonników było zdanie łacińskie memento mori (pamiętaj o śmierci) a sugestywnie nawiązywał do tego zachowany do dzisiaj dach kościoła w kształcie wieka trumny. Pełny zespół klasztorny obejmował kościół (dzisiejsza kolegiata), osiemnaście eremów(pozostał jeden), refektarz (pozostał do dziś) oraz budynków gospodarczych, takich jak spichlerz, młyn, piekarnia, słodownia, browar, stajnia, dom rybacki oraz dom pożarny. Wewnątrz znajduje się gotycki ołtarz z 1444 roku. Ołtarz ten jest jednym z najstarszych i najcenniejszych zabytków sztuki gotyckiej na Pomorzu. Ołtarz, który oglądamy do dzisiaj to tylko fragment oryginalnego ołtarza - losy pozostałych części pozostają nieznane. Poza ołtarzem znajdziemy wewnątrz również barokowe stalle (czyli ławy ustawione w prezbiterium, poprzedzielane w pojedyncze siedziska jako miejsca dla dostojnych duchownych i znamienitych gości). W stallach w kolegiacie znajduje się łącznie 43 siedziska. Ściany prezbiterium obite są flandryjskim kurdybanem z 1683 r. Kurdyban to garbowana, barwiona a następnie obwicie zdobiona skóra cielęca, kozia lub owcza. Pierwotnie wykonane w XVII w. kurdybany dla zakonu kartuzów składały się z 60'ciu pól o wymiarach 70 x 100 cm każde. Do dziś zachowały się 42 pola połączone w dwa zestawy o wymiarach 3 x 5 metrów umieszczone po obu stronach ołtarza. Obok kościoła znajduje się mały budyneczek - zwany eremem. W takich domkach mieszkali niegdyś kartuzcy zakonnicy - był to znak rozpoznawczy zakonu kartuzów. Zachowane eremy widoczne są w wielu innych kompleksach klasztornych tego zakonu - a pierwotnie były we wszystkich. Na ścianie zewnętrznej zachował się gnomnik czyli zegar słoneczny ozdobiony trupią czaszką. Zegar jest jednak bardzo późny - pochodzi z 1953 r. Jeśli jednak stojąc przed zegarem obrócimy się do tyłu - ujrzymy na oryginalny zegar wbudowany w ścianę eremu. Poza memento mori i trupią czaszką na gnomniku znajduje się tu jeszcze jedne odwołanie do śmierci - w północnej części nawy głównej znajduje się drugi zegar, którego wahadło wyrzeźbione jest na kształt anioła śmierci. Biały anioł z kosą w ręku porusza się ponad głowami zwiedzających bezpośrednio pod chórem. Wieża ma 25 metrów wysokości i mieści w sobie trzy dzwony. W posadzce kościoła znajdują się cztery groby. Opodal kolegiaty znajduje się studnia - oryginalna, średniowieczna studnia zakonna, wykonana z gotyckich cegieł i kryta konstrukcją z drewna. W oryginalnym, ślicznie odnowionym refektarzu znajduje się aktualnie siedziba Galerii Sztuki Współczesnej. W podziemiach odrestaurowanego refektarzu znajduje się kawiarnia, w której można zasilić się w absolutnie unikalnym wnętrzu.