Z Żyrowej do Góry św. Anny przez rezerwat "Lesisko"

Długość trasy: 6 km Czas trwania wędrówki: 3 h Dojazd: autobusem PKS ze Zdzieszowic w kierunku Gogolina, Krapkowic; samochodem na parking przy kościele; pieszo ze stacji PKP Zdzieszowice

     Ścieżka rozpoczyna się w centrum Żyrowej przy zabytkowej kaplicy z ok. 1800r., będącej jednocześnie studnią („Studzionka”). Naprzeciw rośnie rozłożysty dąb szypułkowy (Quercus robur), posadzony w 1911r. na pamiątkę pobytu cesarza Niemiec Wilhelma II. Stąd udajemy się drogą prowadzącą do pałacu.

        W źródłach pisanych Żyrowa wzmiankowana jest po raz pierwszy w 1280r. Cystersi z Jemielnicy wybudowali ok. 1300r. tu kościół murowany w stylu wczesnogotyckim. Pierwszymi świeckimi właścicielami majątku byli Żyrowscy, którzy w 1447r. otrzymali dobra żyrowskie od cesarza Fryderyka III. W czasie wojny trzydziestoletniej (1618- 1648) Żyrowscy odpowiedzieli się po stronie protestanckich Czech przeciwko katolickiej Austrii. W 1620r. protestanci ponieśli dotkliwą klęskę w bitwie pod Białą Górą. W 1629r. właściciel dóbr żyrowskich został skazany za poparcie udzielone Czechom na dożywotnie więzienie oraz konfiskatę dóbr. W 1631r. Żyrową i przynależne dobra zakupił Melchior Gaszyna.

     Na kamiennym murze tuż przy drodze rośnie paproć- zanokcica murowa (Asplenium ruta- muraria). Nieco dalej znajduje się niewielki naturalny staw, na otaczającej go mokrej łące rośnie pałka wodna (Typha), rzeżucha łąkowa (Cardamine pratensis) i jaskry (Ranunculus). Przy baszcie usytuowany jest najstarszy budynek w Żyrowej (XVII), dawny dom parafialny. Po minięciu bramy- baszty wchodzimy na teren pałacowo- parkowy. Z daleka widać majestatyczny pałac Gaszynów, otoczony 11- hektarowym parkiem.

     Prawdopodobnie w miejscu gdzie dziś stoi pałac, cystersi około 1300roku wybudowali klasztor, który następnie został przebudowany na siedzibę magnacką pierwszych świeckich właścicieli – Żyrowskich, herbu polskiego Czewoja, zwanego również Łzawą (dwie odwrócone podkowy i jeleń).

     Właściciel Żyrowej był starostą księstwa strzeleckiego. W połowie XVI wieku ród Żyrowskich osiągnął największe znaczenie. W 1629 roku Jerzy Fryderyk Żyrowski został skazany za zdradę stanu na dożywotnie więzienie, a jego majątek skonfiskowano. Wtedy to dobra żyrowskie zakupił za symboliczną kwotę ( za zasługi dla cesarza austriackiego) Melchior Ferdynand Gaszyna (zobacz- legendy) Pałac Żyrowskich wzniesiony był na planie prostokąta. Budynek, jak dowodzą badania, był dwukondygnacyjny, dwutraktowy.

     Zapewne pozycja finansowa i polityczna Gaszyny spowodowała, że zapragnął on posiadać rezydencję, która byłaby znana i podziwiana na całym Śląsku. Nie znamy autora projektu tej architektonicznej „ perełki” reprezentującej styl zwany manieryzmem. Pałac, budowany w latach 1631-1644, stanowi zespół budynków zgrupowanych wokół czworobocznego dziedzińca. Najbardziej reprezentacyjne było skrzydło południowe ozdobione trzema wieżami. Północne skrzydło stanowił budynek o trzech kondygnacjach i dachu czterospadowym. Pozostałe skrzydła były dwupiętrowe i pokryte płaskimi dachami.

        W 1781 roku miała miejsce przebudowa, która polegała na zastąpieniu dachu czterospadowego mansardowym i nakryciu niższych, płaskich skrzydeł dachami dwuspadowymi. Wtedy tez powstał dziedziniec gospodarczy.

        Gaszynowie w 1852 roku sprzedali Żyrową. Potem przez pół wieku właściciele wielokrotnie się zmieniali, nie inwestując w pałac. Dla dziejów pałacu znacząca był data 1899. wtedy Amerykanin Knowlton zakupił dla swojej córki w posagu ślubnym dobra żyrowskie. Od tego czasu właścicielami zastają hrabstwo Mary i Johann von Francken- Sierstorpf. W tym roku rozpoczęto również renowację i przebudowę nie zamieszkiwanej budowli. Do północnej elewacji głównego skrzydła dobudowano kuchnię. Poddasze tego skrzydła zagospodarowano, przeznaczając je na izby, co pociągało za sobą wybudowanie lukarn w dachu. Elewację zewnętrzną wyposażono w takie elementy dekoracyjne, jak: ślepe arkady o łukach koszowych, uszate obramienia okienne wraz z występującą ponad oknami dekoracją o motywach roślinnych i zwierzęcych, ślepe balustrady i inne detale architektoniczne. Przyczyniło się to wydatnie do podniesienia świetności tej rezydencji.

        Hrabina Mary znana była z zamiłowania do kolekcjonowania dzieł sztuki- obrazów, rzeźb, zabytkowych mebli itp. Z pewnością przyczyniło się to do rekonstrukcji wnętrz, które nawiązywały do świetnej historycznej przeszłości tej siedziby, jak i też stanowiły tło dla prezentacji tej kolekcji. Tak więc reprezentacyjne pomieszczenia pałacu wyposażono w bogatą, stiukową, złoconą dekorację sufitów, stiukowe obramowania na wspaniałą kolekcję obrazów. Szczęśliwy okres dla pałacu, skończył się z chwilą dojścia do władzy Hitlera. Potomkowie Amerykanki Mary w nowej sytuacji politycznej poczuli się zagrożeni, stąd też decyzja hrabiego o opuszczeniu pałacu w 1934 roku. Żona wraz z dziećmi wyjechała w roku 1938. W czasie II wojny światowej w pałacu znajdowało się archiwum III Rzeszy. Żołnierze wkraczającej armii radzieckiej splądrowali i zdewastowali wnętrza, jednakże pałac nie został zniszczony. W 1945 roku urządzono w nim sierociniec dla ofiar Powstania Warszawskiego. Prewentorium znajdujące się w pałacu i istniejące do 1982 roku podlegało Zespołowi Opieki Zdrowotnej, a więc instytucji, która nie posiadała praktycznie żadnych środków nawet na bieżące remonty. W 1982 roku pałac trafił w ręce prywatne. W 1985 roku zakupiła go znana i przodująca na Opolszczyźnie firma REMAK, która planowała przeznaczyć go na bazę szkoleniowo- wypoczynkową. Kryzys lat 90- tych spowodował, że firma mimo wykonania dużego zakresu prac postanowiła wystawić pałac na sprzedaż. W 1998 roku pałac został sprzedany.

        W parku rośnie aż 18 drzew o cechach pomników przyrody oraz drzewa obcego pochodzenia: surmia sercolistna (Catalpa bignonioides), magnolia pośrednia (Magnolia soulang`ana), miłorząb dwuklapowy (Gingko biloba), tulipanowiec amerykański (Lliliodendron tulipifera), platan klonolistny (Platanoides acerifolia), kasztan jadalny (Castsnea sativa), bożodrzew gruczołowaty (Ailanthus glandulosa), daglezja zielona (Pseudotusga menziesii). W głębi znajduje się ruina willi, w której gościł cesarz Wilhelm II. Po pniach wiekowych drzew pną się kwitnące okazy bluszcza pospolitego (Hedera helix), a w runie występują rośliny chronione: śnieżyczka przebiśnieg (Galanthus nivalis), śniedek baldaszkowaty (Ornithogalum umbellatum) i cebulica dwulistna (Scilla bifolia)

        Dalej idziemy w kierunku kościoła p.w. św. Mikołaja, przy którym rosną pomniki przyrody: 220- letni klon jawor (Acer pseudoplatanus) o obwodzie 450 cm i 270- letnia lipa drobnolistna (Tilia cordata)- „świadek” w obwodzie 475 cm oraz cis jagodowy (Taxus baccata). Nieco dalej uwagę zwraca okazały dąb czerwony (Acer rubra) oraz szpaler morwy białej (Morus alba), gatunku sprowadzanego w celu hodowania jedwabników. Udajemy się na drogę obsadzoną kasztanowcami zwyczajnymi (Aesculus hippocastanum). W pobliżu kościoła, na placu prowadzącym na dziedziniec zamkowy rośnie jedyny w parku egzemplarz kasztanowca czerwonego (Aesculus carnea) Różni się on od powszechnie znanego kasztanowca zwyczajnego. Jego liście są nieco mniejsze, grusze i ciemniejsze, często o krótszym ogonku; kwiaty mają barwę czerwoną, a owoce są torebkami nieco mniejszymi i prawie pozbawionymi kolców. Docieramy do tablicy opisującej rezerwat leśny” Lesisko” i idziemy dalej alejką kasztanowca. Przed urządzeniami turystycznymi skręcamy w prawo, wąska drogą leśną docieramy do rozwidlenia się dróg i podchodzimy do góry. Na okazałym buku wisi mała ludowa kapliczka.

        Nazwa rezerwatu pochodzi od nazwy ciemnego lasu bukowego, który miejscowi nazwali Lesiskiem. Celem utworzenia jest zachowanie i ochrona starodrzewna bukowego: żyznej buczyny sudeckiej (Dentario enneaphyllidis- Fagetum) i kwaśnej buczyny niżowej (Luzulo pilosae- Fagetum). Znacznie zróżnicowanie wysokości terenu sprawia, że jest on poprzecinany wąwozami. Na terenie całego rezerwatu jest ponad 20 buków (Fagus) o wymiarach obwodu ponad 320 cm Większości drzewostany są jednopiętrowe, miejscami przerzedzone. Występują tu rośliny chronione: bluszcz pospolity (Hedera helix), barwinek pospolity (Vinca minor), wawrzynek wilczełyko (Daphne mezreum), parzydło leśne (Aruncus sylvestis), kalina koralowa (Viburnum opulus), konwalia majowa (Convallaria maialis), marzanka wonna (Asperula odorata), kopytnik pospolity (Asarum europaeum). Ponadto w runie rośnie czerniec gronkowy (Actaea spicata), szczyr trwały (Mercurialis perennis), groszek wiosenny (Lathyrus vernus), niecierpek pospolity (Impatiens noli- tangere), czartawa pospolita (Circaea lutetiana), oman szlachtawa (Inula conyza), starzec Fuchsa (Senecio fucsi), żankiel zwyczajny (Sanicula europaea), podagrycznik pospolity (Aegopodium podagraria), gajowiec żółty (Lamiastrum galeobdolon), bodziszek cuchnący (Geranium robertianum), wietlica samcza (Athyrium filix- femina), kłosownica leśna (Brachypodium silvaticum), przytulia okrągłolistna (alium rotundifolium), Kostrzewa olbrzymia (Festuca gigantea), sałatnik leśny (Mycelis muralis), miodunka ćma (Pulomonaria obscura), szczawik zajęczy (Oxalis acetosella)

        Teren rezerwatu to obszar z zachowanymi formami krasowymi, charakterystycznymi dal Chełmu. Zalegający tu wapień muszlowy jest szczególnie podatny na procesy krasowe, które rozwinęły się w okresie przed plejstoceńskim. Większość form krasowych powstała w wyniku zapadnięcia się terenu. O tym, że procesy te trwają do dzisiaj świadczy fakt szybkiej ucieczki wody oraz brak powierzchniowych okresowych spływów wód opadowych i roztopowych. Formy krasowe to: leje, misy zapadliskowe, jaskinie i wąwozy( np. w oddziale 59 b położony jest lej krasowy o średnicy 7 m i głębokości 2 m) Pozostałością moreny czołowej sięgającego tu zlodowacenia środkowopolskiego są zbudowane z grubo i średnio krystalicznych granitów barwy różowej głazy narzutowe. Jeden z głazów w oddziale 58 c na kształt wrzecionowaty i obwód 300cm.

     Wchodzimy na grunt, na którym stoi murowana kapliczka p.w. Św. Teresy od Dzieciątka Jezus. Tędy do niedawna szedł najbardziej uczęszczany szlak pątniczy; dzisiaj nie ma po nim śladu. Po przejściu przez pole idziemy „drogą piwną”, szpalerem wiekowych buków. Przy ścieżce rośnie ciekawy okaz buka (Fagus) zespolonego z brzozą (Betula). Nieco dalej cztery olbrzymie buki wyrastają niemal z tego samego miejsca. Droga lekko pnie się w górę, a my kierujemy się w prawo. Mijamy młody las bukowo- dębowy (nasadzony na gruntach porolnych)i świerczynę. Przechodzimy obok 2 dużych rozmiarów buków (Fagus), między którymi stoi drewniany „Krzyż Wisielców”. Wchodzimy na piękną polanę, skąd widać Bazylikę Św. Anny i klasztor. Dochodzimy do platformy widokowej przy autostradzie. W pobliżu znajduję się kolejna drewniana kapliczka ludowa. Leśną drogą dochodzimy do zabudowań Góry Św. Anny i ulicą Wolności kierujemy się do przystanku autobusowego w centrum wsi.