Polska Ekologia 24

Park Krajobrazowy Orlich Gniazd powstał  z połączenia dwóch jurajskich parków krajobrazowych na terenie byłego województwa częstochowskiego i katowickiego. Parki te powołano na mocy Uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach NR III/11/80 z dnia 20.06.1980 r. o utworzeniu Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych województwa katowickiego oraz Uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Częstochowie nr XVI/70/82 z dnia 17.06.1982 o utworzeniu Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych województwa Śląskiego.

Administracyjnie obszar Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd położony jest na terenie województwa śląskiego i małopolskiego. Park obejmuje teren Wyżyny Krakowsko – Częstochowskiej. Powierzchnia parku to 600,85 km2, powierzchnia otuliny to 483,88 km2. Powierzchnia i budowa geologiczna terenu Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd ma odbicie w zróżnicowaniu krajobrazowym i przyrodniczym. Zbudowany jest głównie ze skał mezozoicznych. Zasadnicza część utworów pochodzi z okresu jurajskiego.  Czynnikiem wpływającym na rozwój rzeźby tego terenu jest zjawisko krasowienia. Występujące tutaj jaskinie oraz schroniska skalne to jedne z najbardziej interesujących i piękniejszych obiektów. Jest ich około 500 w granicach województwa śląskiego. Największymi skupiskami odznaczają się Sokole Góry i rejon Olsztyna – około 80 jaskiń, z najgłębszą na obszarze całej wyżyny jaskinią Studnisko o głębokości 75 m. Pierwszoplanową formą krajobrazu Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd stanowiącą również jeden z elementów rzeźby krasowej są licznie występujące tu ostańce wapienne zwane inaczej mogotami.

Najbardziej charakterystycznymi elementami krajobrazu tego terenu jest mozaika wierzchowin wapiennych, urozmaiconych pasmami skałek oraz rozcinających je, pozbawionych wody dolin krasowych.  Budowa geologiczna ma zasadniczy wpływ na warunki hydrologiczne tego obszaru. Omawiany teren jest bardzo ubogi w wody powierzchniowe (rzek i potoków). Mała ilość stałych systemów wodnych uzupełniana jest przez sieć cieków okresowych, które pojawiają się po ulewnych deszczach, szczególnie w okresie letnim. Wiele wód powierzchniowych ginie pod ziemią w tzw. ponorach, by wypłynąć ponownie w pewnej odległości w postaci źródła krasowego zwanego także wywierzyskiem.

Urozmaicona rzeźba terenu, niejednolity mikroklimat i stosunki glebowe oraz bogata przeszłość historyczna są przyczyną różnorodności zbiorowisk roślinnych jakie spotykamy na Wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej, a tym samym w Parku Krajobrazowym Orlich Gniazd. Występują tu bardzo blisko siebie zbiorowiska roślinne, które wykazują skrajne cechy pod względem florystycznym i ekologicznym.

Flora według dotychczasowych doniesień liczy ok. 1300 gatunków. Spośród zwierząt na szczególną uwagę zasługują nietoperze, które znajdują znakomite ostoje w licznych na terenie parku jaskiniach, schroniskach skalnych i starych wyrobiskach. Występuje tu kilkanaście gatunków tych ssaków.

Na terenie parku występuje także wiele rzadkich ciepłolubnych gatunków bezkręgowców. Na uwagę zasługuje także obfitująca w gatunki rzadkie i endemity specyficzna fauna drobnych bezkręgowców żyjących w jaskiniach. 

Ośrodek Edukacyjno-Naukowy ZPKWŚ w Smoleniu k. Pilicy

Położony jest w Dolinie Wodącej, jednym z bardziej malowniczych terenów Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd, w bliskim sąsiedztwie wielu atrakcyjnych i przyrodniczo cennych obiektów. Są nimi rezerwat przyrody „Smoleń” z ruinami średniowiecznego zamku oraz liczne ostańce. Baza ośrodka do budynek główny, w którym mieszczą się sale dydaktyczne, ekspozycja przyrodniczo-historyczna, świetlica wyposażona w sprzęt audio-wizualny. Ponadto 4 murowane budynki nazwane „Ostoja Jurajska” – łącznie 60 miejsc noclegowych wraz z salą edukacyjną.