Jerzwałd 62
14-233 Jerzwałd
tel. 89 758 85 27
Obszar Parku położony jest w środkowej części Pojezierza Iławskiego i zajmuje powierzchnię 25 045 ha, otoczony jest otuliną o powierzchni 18 038 ha. Park i jego otulina położone są w granicach dwóch województw: warmińsko-mazurskiego i pomorskiego; obejmuje fragmenty gmin: Starego Dzierzgonia, Susza, Iławy, Miasta i Gminy Zalewo i miasta Iławy. Teren Parku reprezentuje młody krajobraz polodowcowy. Reprezentowany przez pagórki moreny czołowej, morenę denną, rozległe pola sandrowe i liczne zagłębienia po martwym lodzie, wypełnione wodami jezior.
HISTORIA :
Najstarsze ślady osadnictwa na terenie parku datowane są na epokę schyłkowego mezolitu i paleolitu (ok. 5.500 lat p.n.e.). Wokół Jezioraka występują w dość dużym rozproszeniu ślady pobytu grup ludzkich trudniących się zbieractwem i łowiectwem. Ludzie ci, żyjący w niewielkich grupach o charakterze rodzinnym, prowadzili dość ruchliwy tryb życia. Zakładali krótkotrwałe obozowiska związane z eksploatacją środowiska leśnego i wodnego. Ten typ osadnictwa przeważał aż do początku drugiego tysiąclecia przed naszą erą. Z naszego terenu brak dotychczas śladów kultur typowo rolniczych z okresu neolitu (ok. 3.700 do 1.700 lat p.n.e.). Zarejestrowane w zachodniej części badanego terenu ślady neolityczne są związane z kulturą ceramiki sznurowej, a więc ludnością preferującą również raczej pasterski model gospodarczy. Również osadnictwo epoki brązu (ok. 1700 lat p.n.e. – 550 lat p.n.e.) jest także dość słabo czytelne. Jedyny wyraźniejszy ślad stanowi tu stanowisko archeologiczne w Kamionce koło Iławy, które jest prawdopodobnie związane z kulturą łużycką. Wczesna epoka żelaza (od ok. 550 lat p.n.e. do początku n.e.) jest w rejonie Jezioraka reprezentowana dość obficie. Większość skupisk stanowisk wczesnożelaznych jest odnajdywana w południowo-zachodniej części Parku i nie była poddana dokładniejszym badaniom archeologicznym. Wstępne rozpoznanie wiąże je z kulturą kurhanów zachodniobałtyjskich. Ludność tej kultury, uważana powszechnie za bezpośrednich przodków Prusów, prowadziła gospodarkę rolniczo-hodowlaną, zamieszkiwała w dosyć długotrwałych osadach otwartych, ale budowała również osady obronne, tak o charakterze grodów jak i nawodne. Zmarłych grzebała spalonych w urnach umieszczanych często w skrzyniach kamiennych, na cmentarzyskach płaskich i pod kurhanami. Odkryte w rejonie Łaniocha i Wieprza kurhany prawdopodobnie związane są z ludnością tej kultury.
Kontynuacją rozwojową tej tradycji kulturowej jest osadnictwo okresu wpływów rzymskich (od ok. roku 20 n.e. do 350 r. n.e.). Ślady osadnictwa z tego okresu występują w tych samych rejonach co wczesnożelazne i związane są z kulturą zachodniobałtyjską.
Mimo dość słabego stanu badań nad wczesnym średniowieczem (od ok. 350 r. n.e. do ok. 1200 r. n. e.) tych terenów, odkryta dotychczas liczba stanowisk z tego okresu jest dość znaczna. Ślady te związane są najpewniej z osadnictwem pruskim (Gostyczyn, Kamionka, Przezmark, Szymbark i Wieprz). Grody, czy też osady obronne na terenach pruskich były związane niewątpliwie z organizacją społeczną Prusów. Stanowiły one ośrodki włości, składające się z kilku osad o charakterze wiejskim, położonych wokół nich.
U progu średniowiecza tereny południowo-wschodnich pobrzeży Bałtyku były zasiedlone przez ludy określane wspólnym mianem bałtyjskich. Dzieliły się one na wiele grup o charakterze plemiennym i nie tworzyły organizmów państwowych. Obszar ten był podzielony na szereg mniejszych terytoriów utożsamianych z zasięgiem poszczególnych plemion. Były to od zachodu: Pomezania, Pogezania, Warmia, Natangia, Barcja, Sambia, Nadrowia, Galindia, Skalowia i Sudowia. Nasilające się konflikty, oraz ambicje polityczne Książąt Mazowieckich, spowodowały na początku XIII wieku sprowadzenie na te tereny Zakonu Rycerskiego Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego.
Pierwszym terytorium podporządkowanym przez Krzyżaków była Pomezania. Cały obszar naszego Parku Krajobrazowego znajduje się w obrębie historycznej Pomezanii. Równocześnie z podporządkowaniem politycznym terenów Pomezanii Krzyżacy rozpoczęli budowę własnej sieci administracyjnej, militarnej i osadniczej, oraz budowę sieci parafialnej. Powstaje zamek w Starym Dzierzgoniu, następnie Krzyżacy wznoszą zamki w Przezmarku i Dzierzgoniu, a kapituła pomezańska wznosi zamek w Szymbarku.
Miasta Iława i Zalewo założone na przełomie XIII i XIV wieku pełniły funkcje ważnych ośrodków miejskich, administracyjnych i militarnych.
Dalszy rozwój sieci osadniczej na tych terenach następuje w wieku XIV. Wówczas ukształtowane zostają zasadnicze jej elementy, które przetrwały do dziś. Założono większość wsi, w tym niemal wszystkie wsie kościelne.
Wiek XIV był dla tych terenów okresem spokoju i rozwoju. Okres prosperity został przerwany przez wojnę rozpoczętą w 1409 roku. Klęska Zakonu w bitwie grunwaldzkiej i jej następstwa dotknęły te tereny. Dalsze klęski i spustoszenia spowodowała późniejsza „wojna głodowa”. Po wojnie cały obszar Pomezanii pozostał nadal we władaniu Zakonu.
Po Pokoju Toruńskim zadłużony Zakon został zmuszony do oddawania ziemi i majątków w zastaw za zobowiązania niewypłacone wobec zaciężnego rycerstwa. Dały one początek wielkiej własności ziemskiej. Osiadły tu wówczas rody: Dohnów, Schoneichów, Sacków, Eulenburgów, Schliebenów, Finckensteinów.
Budowa nowoczesnego państwa pruskiego spowodowała daleko idące zmiany w strukturze własności. Ulegają wówczas redukcji wsie chłopskie, powstają folwarki i ośrodki dóbr, w których budowane są dwory, pałace i zakładane są parki. Ten rozwój jest przerywany przez wydarzenia wojen szwedzkich, po których konieczne jest podejmowanie tym razem przez Króla Prus i wielkich właścicieli ziemskich kolejnych akcji kolonizacyjnych. Sprowadzana jest w tym czasie ludność niemiecka, polska i holenderska. Uzupełnia ona istniejące, lecz spustoszone klęskami wsie, jak również zakładała są nowe. W XVII i XVIII wieku następuje fala lokacji wsi na terenach leśnych.
Również miasta na tym terenie przechodzą różne koleje losu. Rozwój Zalewa był dość powolny ale stały, bowiem było to miasto pod wieloma względami ważnym punktem na mapie Prus, natomiast Iława (Iława jest tuż za granicami Parku) stała się w XVIII wieku miastem prywatnym i dopiero w połowie XIX wieku odzyskała pełnię władz administracyjnych. W XVIII wieku mieszczanie byli w stałym konflikcie z właścicielami miasta Finckensteinami, a rozwój Iławy był hamowany przez “wojnę gospodarczą” narzuconą mieszczanom przez właścicieli miasta. Dopiero wyzwolenie z tej zależności w połowie XIX wieku dało impuls do bardziej dynamicznego rozwoju Iławy.
Teren Parku nie został w znaczniejszym stopniu dotknięty przez działania I-ej wojny światowej. Budownictwo wiejskie zmienia się z drewnianego i szachulcowego na murowane. W okresie międzywojennym pojawiły się nowe rozwiązania urbanistyczne. Powstały osiedla mieszkaniowe oparte o te nowoczesne plany urbanistyczne. Jednak nawiązują one wyraźnie do regionalnych projektów architektonicznych budynków. Ponadto w związku z postępującym procesem upadku wielkiej własności i parcelacjami, pojawiła się zabudowa kolonijna.
Druga wojna światowa również nie spowodowała większych zniszczeń na terenie Parku. Jedynie w rejonie Iławy miały miejsce większe walki, które spowodowały znaczne zniszczenie miasta. Pozostałe zniszczenia okolicznych majątków i miast zostały spowodowane już po ustaniu działań wojennych, a nawet w okresie kilku do kilkunastu lat po wojnie. Miasto Zalewo zostało praktycznie rozebrane podobnie jak Iława.