Gady

W Polsce występuje 9 gatunków gadów. To niewielka liczba w porównaniu z ssakami i ptakami. W krajach o cieplejszym klimacie gady są znacznie liczniejsze.

Różnorodność gadów zmniejsza się wraz z odległością od równika. Wynika to głównie z ich zmiennocieplności. Podobnie jak płazy, a inaczej niż ptaki i ssaki, gady nie są w stanie przez dłuższy czas utrzymywać wyższej temperatury niż otoczenie. W zimnym klimacie nie są więc w stanie się utrzymać. Jeśli już tam występują, jak w północnej Norwegii, gdzie możemy spotkać żmije zygzakowate i jaszczurki żyworodne, to większą część roku spędzają w zimowym śnie.

W Stobrawskim Parku Krajobrazowym występuje 7 gatunków gadów. Gatunki występujące w Polsce, a nieobecne w Parku to: wąż Eskulapa (Zamenis longissimus), który w naszym kraju jest krytycznie zagrożony i występuje jedynie na niewielkim obszarze Bieszczad, i żółw błotny (Emys orbicularis), który wyginął na Opolszczyźnie w XX wieku. Do fauny Polski zaliczano też do niedawna jaszczurkę zieloną (Lacerta viridis), która miała występować w okolicach Cieszyna. W ostatnim czasie nikomu nie udało się potwierdzić występowania tego gatunku w Polsce.

Gady składają jaja na lądzie, a ich pokryta łuskami skóra chroni je przed wysychaniem. W przeciwieństwie do płazów są więc zwierzętami w 100% lądowymi. Są przez to mniej narażone na niekorzystne warunki środowiska, mimo to ich liczebność zmniejsza się. Największym zagrożeniem dla gadów jest niszczenie ich środowisk. Podobnie jak płazy, na intensywnie użytkowanych obszarach rolniczych gady nie mają czego szukać. Brakuje tam zarówno pożywienia, jak i kryjówek do zimowania i miejsc do składania jaj. W przypadku węży, zwierząt płochliwych i nieszkodliwych (w przypadku żmii należy dodać: przy zachowaniu elementarnego zdrowego rozsądku ze strony człowieka), ważną rolę pełni także bezmyślne zabijanie.

Pamiętajmy, że wszystkie gady są w Polsce objęte ochroną! Ich celowe zabijanie jest nie tylko bezmyślne i okrutne, ale prawnie karane!

Żmija zygzakowata (Vipera berus)

Jedyny jadowity wąż występujący w Polsce to właśnie żmija zygzakowata. Jej jad jest stosunkowo słaby, a żmija atakuje tylko wtedy, kiedy nie ma innego wyjścia (zazwyczaj nadepnięta). W razie ukąszenia należy unieruchomić ugryzioną kończynę, i jak najszybciej dostarczyć poszkodowanego do szpitala, gdzie otrzyma zastrzyk z surowicą.

Żmija jest zwierzęciem nieśmiałym i płochliwym. W całej Polsce występuje dość często, ale rzadko jest zauważana. W Parku można ją spotkać np. wygrzewającą się na leśnej drodze, choć zazwyczaj, słysząc kroki, umyka już dużo wcześniej.

Wraz z jaszczurką żyworodną jest gatunkiem gada sięgającym w Europie najdalej na północ, aż po północną Norwegię i Morze Białe, daleko za krąg polarny. Tak szeroki zasięg żmije zawdzięczają dwóm przystosowaniom: po pierwsze, są żyworodne, po drugie – mają bardzo szeroką bazę pokarmową. Południowoeuropejskie kuzynki naszej żmii żywią się głównie jaszczurkami. Na Północy jaszczurek nie ma lub występują nielicznie. Żmije zygzakowate żywią się głównie drobnymi gryzoniami – nornikami, myszami – które masowo występują również za kołem polarnym.

Żmija jest wężem niewielkim, większość osobników nie przekracza 50 cm długości. Występuje w trzech formach barwnych: brązowej, szarej i czarnej. Całkowicie czarne żmije występują częściej na terenach wilgotnych i górskich.

Zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix)

Zaskroniec jest najczęściej występującym wężem tak w Polsce, jak i w Parku. Jest gatunkiem praktycznie ziemnowodnym, żywiącym się głównie płazami i przebywającym w sąsiedztwie wody. W Parku na groblach otaczających stawy rybne w pogodny dzień możemy zobaczyć dziesiątki zaskrońców, wygrzewających się na brzegu i cicho ześlizgujących się do wody, kiedy usłyszą nasze kroki.

Zaskroniec to jeden z większych węży europejskich, może osiągać do 1,5 metra długości. Na obszarze jego występowania występuje kilka podgatunków o bardzo zmiennym wyglądzie. Na terenie Polski występuje tylko podgatunek nominatywny, z ciemnym, zielonoszarym ciałem i żółtymi plamami skroniowymi.

Gniewosz plamisty (Coronella austriaca)

Jest to rzadko spotykany gatunek niewielkiego węża. Gniewosz żywi się głównie jaszczurkami, preferuje więc nasłonecznione polany i kserotermiczne murawy. Takich siedlisk jest coraz mniej, gniewosze są więc uznawane za gatunek bardzo rzadki. Są zarazem bardzo skryte, dlatego bardzo trudno jest wykryć ich obecność. Gniewosz występuje na terenie Parku, ale bardzo nielicznie.

Nazwa, którą nosi gniewosz, jest wynikiem jego gwałtownego charakteru – gdy próbuje się go schwytać, kąsa. Jest jednak zupełnie niegroźny, zwłaszcza, że jest niewielki, do 40-60 cm długości. Niestety, z wyglądu przypomina nieco żmiję; kombinacja tych dwóch cech powoduje, że często jest zabijany.

Padalec (Anguis fragilis)

Padalec nie ma nóg – często jest więc brany za węża. Nic bardziej błędnego, jest bowiem beznogą jaszczurką. Podobnie jak inne jaszczurki, w razie zagrożenia może odrzucić ogon, który następnie odrasta.

Padalec jest spokojnym, powolnym, nieszkodliwym stworzeniem, które zamieszkuje głównie wilgotne lasy. W lasach Parku możemy go napotkać bez problemu. Powoli pełznie przez ściółkę i chwyta równie powolne stworzenia – ślimaki, dżdżownice, żuki. Węże posiadają na brzuchu wyspecjalizowane łuski, które zwiększają ich przyczepność do podłoża, dlatego mogą poruszać się bardzo szybko. Łuski na brzuchu padalca są gładkie, dlatego padalec może się wić i wić, ale nigdy nie będzie szybko się przesuwać.

Z tego powodu padalec często przegrywa w konfrontacji z człowiekiem. Nie jest w stanie uciec przed nadjeżdżającym samochodem, czy nawet rowerem, dlatego często na leśnych drogach Parku napotkamy rozjechane padalce. Nie umiejąc uciekać, bywa bezmyślnie i okrutnie zabijany przez ludzi.

Dużym zagrożeniem dla padalców są też ulokowane przez nowo budowanych drogach i liniach kolejowych rowy odwadniające. Padalec nie jest w stanie pokonać prawie pionowej ściany, i ginie uwięziony w korycie.

Jaszczurka zwinka (Lacerta agilis)

Zwinka to najbardziej rozpowszechniony w Polsce i w Europie gatunek jaszczurki. Występuje u niej wyraźny dymorfizm płciowy – na wiosnę, w okresie godowym, samce mają jaskrawe, zielone boki ciała, natomiast samice przez cały rok pozostają brązowo-szare. Ubarwienie u tych jaszczurek może być bardzo zmienne. Jaszczurki zwinki są większe i bardziej masywnie zbudowane od jaszczurek żyworodnych. W przeciwieństwie do nich, składają jaja.

Na terenie Parku jaszczurka zwinka jest bardzo pospolita, i często możemy ją spotkać na łąkach i na poboczach leśnych dróg, gdzie się wygrzewa.

Jaszczurka żyworodna (Zootoca vivipara)

W Parku, podobnie jak na terenie całego kraju, jaszczurka żyworodna występuje rzadziej niż jaszczurka zwinka. Fakt, że jest żyworodna, umożliwia jej występowanie na obszarach, gdzie inne gatunki jaszczurek nie mogą przetrwać: w wysokich górach, na terenach chłodnych i wilgotnych, aż po obszary za kołem polarnym. Nosząc młode w swoim ciele, samica może aktywnie poszukiwać cieplejszych miejsc; gdyby złożyła jaja i pozostawiła je same sobie, być może temperatura w kryjówce byłaby niewystarczająca dla prawidłowego rozwoju zarodków. Ten mechanizm tłumaczy, dlaczego żyworodne są oba gatunku gadów sięgających za koło polarne – jaszczurka żyworodna i żmija zygzakowata.

W porównaniu z jaszczurką zwinką, która preferuje obszary ciepłe i suche, jaszczurka żyworodna woli te wilgotne. W przeciwieństwie do zwinki świetnie pływa i nie unika wody. Jest też od niej mniejsza i bardziej delikatnej budowy.

Tekst: Jan Kaczmarek Foto: Dominik Łęgowski