Ptaki

Spacer w lesie.

Większą część obszaru Stobrawskiego Parku Krajobrazowego zajmują lasy gospodarcze. Drzewostan składa się prawie wyłącznie ze sztucznie nasadzonych sosen. Nie jest to nabogatszy przyrodniczo typ lasu, mimo to spacerując po nim, z pewnością napotkamy wiele ptaków. Jakich?

Jest prawie pewne, że spotkamy ziębę, najliczniejszego ptaka Polski. Samce zięby urzekają pięknymi kolorami i wytrwałym śpiewem. Zięby można zobaczyć na gałązce podczas śpiewu – wybierają do tego odsłonięte miejsca. Często też poszukują pokarmu na ścieżce lub gonią się między gałęziami, błyskając białymi polami na skrzydłach.

Równie uniwersalnym gatunkiem, którego można spotkać od górskich lasów po centra wielkich miast, jest sikora bogatka. Bogatki można zobaczyć i usłyszeć podczas każdego spaceru po Parku. Uwijają się po gałęziach, korze i ściółce, poszukując drobnych owadów.

Jest za to prawie pewne, że nie zobaczymy mysikrólika, chociaż bory sosnowe są dla niego idealnym środowiskiem. Łatwo będzie go usłyszeć, natomiast dojrzeć wśród koron drzew jest bardzo trudno. Mysikrólik jest bowiem najmniejszym ptakiem Europy, przypominającym oliwkowej barwy kłębek waty. Mysikróliki żerują w najwyższych partiach lasu, i bardzo rzadko zlatują niżej. Wydają z siebie ciche piski, jednak tak wysokie, że bardzo trudno jest zlokalizować te maleńkie ptaszki.

Idąc przez las, możemy nagle usłyszeć głośne skrzeczenie. To sójka ostrzega przed nami innych mieszkańców lasu. Sójka jest blisko spokrewniona z wroną, ale ma bardziej jaskrawe ubarwienie: na jej skrzydłach znajdują się charakterystyczne, błękitne lusterka.

Jeśli usłyszymy stukanie, najprawdopodobniej będzie to dzięcioł duży, najpospolitszy z dzięciołów występujących w Polsce i pospolity w borach sosnowych. Być może będzie go widać gdzieś wysoko na pniu, choć jest też spora szansa, że zauważymy go dopiero w powietrzu, kiedy falistym lotem przeniesie się na inne drzewo. W Stobrawskim Parku Krajobrazowym poza drobniejszymi gatunkami dzięciołów występuje też olbrzym: to dzięcioł czarny. Dzięcioły te są wielkości wrony, mają biały dziób i jasne oczy, natomiast poza czerwoną czapeczką na głowie mają wyłącznie czarne pióra. Ich głos jest bardzo głośny, bardzo wysoki i wyjątkowo przenikliwy. Jeśli znajdziemy się pod drzewem, w którym kuł dzięcioł czarny, to drzazgi rozrzucone pod pniem mogą być grubości palca.

Bocian czarny (Ciconia nigra)

Bocian czarny jest mniej znanym i rzadziej widywanym krewnym bociana białego. Obszar Parku jest dla niego dogodnym siedliskiem; trudno dostępne lasy sąsiadują tu z podmokłymi łąkami i stawami rybnymi. Na terenie Parku znajduje się co najmniej kilka gniazd bocianów czarnych, prawdopodobnie jest ich więcej.

Bociany czarne żywią się głównie rybami, nie gardzą jednak innymi niewielkimi zwierzętami. W Parku żerują głównie nad stawami rybnymi oraz nad wilgotnymi łąkami otoczonymi lasami. Można je także zobaczyć w dolinach rzek: Odry i Budkowiczanki.

Kania ruda (Milvus milvus) i kania czarna (Milvus migrans)

Te dwa spokrewnione ze sobą gatunki ptaków drapieżnych są wyśmienitymi lotnikami. Mają długie skrzydła i wydłużone ogony, za pomocą których sterują lotem. Kania ruda jest bardzo kontrastowo ubarwiona, co w połączeniu ze zwrotnym, niedbałym sposobem latania powoduje, że przypomina wielki latawiec. Kania czarna ma nieco mniej ekscentryczny wygląd, jest upierzona w różnych odcieniach brunatnego. Jeśli ptak leci wysoko nad nami i oglądamy go pod światło, to trudno jednak ocenić szczegóły upierzenia. Oba gatunki kań jest wtedy najłatwiej odróżnić po kształcie ogona, który u kani czarnej jest zdecydowanie mniej wcięty.

Kania ruda jest symbolem Parku, i rzeczywiście często można ją zobaczyć. Trudno jednak określić jej liczebność, ponieważ gniazda obu gatunków kań są bardzo trudne do odnalezienia. Najlepszym miejscem do obserwacji kań jest dolina Odry, gdzie często patrolują przestrzeń powietrzną nad łąkami i lasami. Można w tym miejscu spotkać oba gatunki, przy czym kania czarna występuje w Parku wyłącznie tam. Kanię rudą natomiast możemy zaobserwować na całym obszarze Stobrawskiego Parku Krajobrazowego.

Bielik (Haliaeetus albicilla)

Choć w godle Stobrawskiego Parku Krajobrazowego widnieje kania ruda, bielik jest równie charakterystycznym ptakiem tego obszaru. Przy odrobinie szczęścia możemy go łatwo zaobserwować. Na terenie Parku znajduje się 8 objętych ścisłą ochroną gniazd.

Choć o bieliku często mówi się „orzeł”, to z „prawdziwymi” orłami nie jest zbyt blisko spokrewniony. Z pewnością robi jednak królewskie wrażenie – może mieć ponad 2,5 metra rozpiętości skrzydeł.

Bieliki żywią się głównie rybami, dlatego liczne stawy rybne na terenie Parku są dla nich idealnym miejscem polowań. Chętnie polują też na inne ptaki i ssaki, dlatego ich pojawienie się na niebie wywołuje popłoch. Bieliki są naturalnymi wrogami kormoranów, stąd też kormorany unikają bielików – co służy właścicielom stawów rybnych, dla których żarłoczność kormoranów stanowi poważny problem.

Kiedy woda ze stawu rybnego zostaje spuszczona, działa to na bieliki jak magnes. Można wtedy zobaczyć nawet kilka równocześnie, szukających pozostałych na dnie ryb.

Innym miejscem w Parku, w którym możemy spotkać bielika, jest dolina Odry. Warto ich tam szukać zwłaszcza zimą, kiedy większość stawów rybnych jest spuszczona lub zamarznięta.

W XX wieku bielik był w Polsce gatunkiem wyjątkowo rzadkim, na terenie kraju gniazdowało tylko kilka par. W ciągu ostatnich 30 lat liczebność bielika znacznie wzrosła, aż do obecnego poziomu kilkuset par. Młode bieliki wędrują w poszukiwaniu nowych terytoriów lęgowych po całej Europie. Na terenie Parku obserwowano bielika pochodzącego z Węgier; w Niemczech zanotowano obecność bielików zaobrączkowanych w Parku.

Orlik krzykliwy (Aquila pomarina)

Orlik krzykliwy jest jednym z 4 gatunków orłów gniazdujących w Polsce. Potocznie „orłami” nazywa się wszystkie duże ptaki drapieżne, ale z naukowego punktu widzenia nazwa ta odnosi się tylko do ptaków z rodzaju Aquila. Charakterystyczną cechą orłów są opierzone nogi.

Orlik krzykliwy to ptak w Polsce rzadki (według Komitetu Ochrony Orłów tylko ok. 2 000 par lęgowych). Występuje w Polsce północnej i wschodniej, oraz... właśnie w Stobrawskim Parku Krajobrazowym. W obrębie Parku gniazduje ok. 10 par. Najłatwiej je wypatrzeć, gdy polują nad przylegającymi do lasów terenami otwartymi.

Dlaczego orliki występują akurat w Parku, a są praktycznie nieobecne w innych rejonach Śląska? Orlik jest ptakiem bardzo wybrednym w wyborze siedliska. Nie odpowiadają mu ani gęste lasy, ani otwarte pola. Potrzebuje różnorodnego krajobrazu – trudno dostępnych lasów, żeby założyć gniazdo, i żyznych łąk, by polować na gryzonie i żaby. Park jest jednym z nielicznych miejsc w południowo-zachodniej Polsce, gdzie krajobraz wciąż przypomina ten tradycyjny, znany z Podlasia czy Roztocza.

Gągoł (Bucephala clangula)

Gągoł jest bardzo charakterystyczną, kontrastowo ubarwioną kaczką.  W Parku gągoły można zobaczyć na stawach rybnych, zwłaszcza tych położonych w głębi lasu. Dlaczego? Gągoł nie jest bowiem zwyczajną kaczką. Kiedy inne kaczki budują gniazda ukryte w trzcinie, gągoł woli gniazdować w dziuplach! Wkrótce po wykluciu małe kaczuszki wyskakują ze znajdującej się na wysokości kilku – kilkunastu metrów dziupli. Lądują bezpośrednio w jeziorze lub odbijają się od ściółki i szybko biegną ku wodzie.

Z tego właśnie powodu Park jest tak gościnny dla gągołów. Na groblach często rosną potężne, dziuplaste dęby, na których gągoły mogą znajdować odpowiadające im dziuple. Gniazdowanie gągoła w Parku nie jest oficjalnie potwierdzone; kaczki te widuje się jednak na tyle często, że z pewnością jest to prawdopodobne.

Perkoz rdzawoszyi (Podiceps grisegena)

To kolejny gatunek ściśle związany ze stawami rybnymi na terenie Parku. Jest mniejszy i rzadziej spotykany od swojego popularnego kuzyna, perkoza dwuczubego (Podiceps cristatus). Perkoz dwuczuby jest łowcą ryb na otwartych, dużych zbiornikach. Perkoz rdzawoszyi natomiast żywi się głównie drobnymi, wodnymi bezkręgowcami. Woli też bardziej spokojne miejsca, najlepiej gęsto zarośnięte. Na terenie Parku znajduje dla siebie idealne siedliska na niektórych stawach rybnych oraz w starorzeczach Odry.

Gąsiorek (Lanius collurio)

Gąsiorek jest przedstawicielem podrodziny dzierzb (Laniinae). Są to niewielkie ptaki wróblowe, które obrały drapieżny tryb życia. Mają silne, ostre dzioby, co umożliwia im polowanie na drobne zwierzęta: duże owady, jaszczurki, myszy. Podobnie jak jego krewni, gąsiorek często zakłada spiżarnie, nabijając zdobycz na kolce ciernistych krzewów.

Na terenie Parku gąsiorki występują bardzo licznie i łatwo je obserwować. Spacerując po łąkach w dolinie Budkowiczanki bez przerwy widać gąsiorki, które wypatrują ofiar, siedząc na czubkach krzewów, płotach czy drutach telefonicznych. Nie są zbyt płochliwe, więc łatwo można przyjrzeć im się z bliska.

Czapla biała (Egretta alba)

Widok stada czapli białych zrywających się do lotu to przepiękny widok. W XX wieku w Polsce mało kto miał okazję go zobaczyć; ale w ciągu ostatnich 20 lat czaple białe zdobyły nasz kraj szturmem. Pojawiają się pierwsze doniesienia o gniazdowaniu, choć dotychczas jeszcze nie z obszaru Parku. Praktycznie przez cały rok na stawach rybnych w Parku można jednak obserwować żerujące czaple białe, nawet w większych grupach.

Kormoran (Phalacorax carbo)

Kormoran jest częstym gościem na stawach rybnych na terenie Parku, co powoduje irytację ich właścicieli. Nienaturalnie duże zagęszczenie ryb w stawie i jego niewielka głębokość sprawia, że staw karpiowy jest dla kormoranów źródłem łatwej zdobyczy.

Kormorany można też zobaczyć nad Odrą. Nawet jeśli nie zauważymy ich siedzących na brzegu czy na drzewie, to łatwo można je rozpoznać w locie. Mają charakterystyczną sylwetkę, z wyciągniętą szyją i rozpaczliwie trzepoczącymi skrzydłami.

Inaczej niż u innych ptaków wodnych, pióra kormorana nasiąkają wodą. Dzięki temu może skuteczniej chwytać ryby w trakcie nurkowania, ale później nie jest w stanie poderwać się do lotu. Dlatego często można zobaczyć kormorany siedzące nad wodą z rozłożonymi skrzydłami – suszą w ten sposób upierzenie.

Żuraw (Grus grus)

Żuraw to jeden z najbardziej efektownych ptaków żyjących w Europie. Ma ponad metr wzrostu i 2 metry rozpiętości skrzydeł; żurawie wędrują w kluczach, wydając głośne okrzyki zwane klangorem.

Żurawie znane są również ze swojego tańca – dobrane pary tańczą na wiosnę, rozkładając skrzydła i skacząc. Kiedy widzimy przechadzającego się żurawia, uwagę zwraca imponujący pióropusz z tyłu ciała. Nie są to jednak pióra ogona (sterówki), jak wydaje się na pierwszy rzut oka, a wydłużone lotki skrzydeł.

Wędrując po Parku, żurawie łatwiej usłyszeć niż zobaczyć, jako że ich głosy niosą się bardzo daleko. Żurawie lęgną się w miejscach niedostępnych, w bagnistych olsach. Żerują natomiast na podmokłych łąkach na terenie całego Parku, można je też zobaczyć na stawach rybnych.

Żurawie o wiele łatwiej zobaczyć na przelotach, wiosną i jesienią. Wtedy niewielkie stada zatrzymują się w dolinie Odry i na stawach rybnych.

Zimorodek (Alcedo atthis)

Zimorodek to jeden z najbarwniejszych ptaków Europy, ściśle związany z wodą. Poluje na niewielkie rybki, wypatrując ich z czatowni na zwieszających się nad wodą gałęziach. Gniazdo zakłada w samodzielnie wykopanych norach w nadbrzeżnych skarpach. Z pewnością nigdy nie czyni tego w zimie! Skąd więc nazwa?

Andrzej G. Kruszewicz w swojej książce „Ptaki Polski” podaje dwie różne hipotezy na temat pochodzenia nazwy „zimorodek”. Według pierwszej, pierwotna nazwa brzmiała „ziemiorodek”, i odnosi się właśnie do gniazdowania w norach. Według drugiej zimorodki widuje się częściej zimą niż latem – nie zachowują się wtedy tak skrycie, a ich kolorowe upierzenie jest bardziej widoczne. Wbrew pozorom, jaskrawe ubarwienie zimorodka wcale nie jest widoczne z daleka. Najczęściej zimorodek zauważa nas znacznie wcześniej niż my jego. Naszą uwagę zwraca dopiero przenikliwy pisk, jaki wydaje spłoszony ptak, oraz nagły błysk błękitu na jego kuprze, kiedy jak strzała leci nad wodą.

Zimorodek jest często spotykany na terenie Parku. Występuje nad wszystkimi typami wód, od stawów hodowlanych przez starorzecza do brzegów rzek.

Samotnik (Tringa ochropus)

Samotnik należy do rodzaju brodziec (Tringa). Podobnie jak spokrewnione gatunki, jest ptakiem ściśle związanym z wodą, i długim dziobem wybiera drobne żyjątka z mułu na brzegu. Brodźce są typowymi ptakami mokradeł, bagien i rozlewisk, gdzie również gniazdują. Wyjątkiem jest właśnie samotnik, który gniazduje wyłącznie w lasach. Co więcej, kiedy wszystkie brodźce (i w ogóle większość ptaków z rzędu siewkowych, do których należą brodźce) zakładają gniazda na ziemi, samotnik gnieździ się w koronach drzew! Sam jednak gniazda nie buduje, a zajmuje opuszczone gniazda innych ptaków – czasem nawet przegania prawowitych właścicieli.

Samotnik jest gatunkiem bardzo trudnym do badań i obserwacji. Gniazda znajdują się na rzadko uczęszczanych terenach, a ptaki są bardzo płochliwe i ostrożne. Dlatego obecnie nie ma oficjalnych danych świadczących o gniazdowaniu samotnika na obszarze Parku. Ptaki te jednak regularnie obserwuje się na brzegach płynących przez lasy rzeczek, a także na stawach rybnych.

Derkacz (Crex crex)

Derkacz jest gatunkiem, którego liczebność w zachodniej Europie bardzo spadła. W Polsce jest wciąż spotykany w wielu miejscach, ale liczba dostępnych mu środowisk zmniejsza się.

Derkacz to niewielki ptak, ma około 25 cm długości. Przebywa w gąszczu wysokich traw, w których bardzo szybko porusza się na piechotę. Dopiero w ostateczności zrywa się do lotu, dlatego jest go bardzo trudno zobaczyć. Łatwo jest go jednak usłyszeć, zwłaszcza w nocy. Głos derkacza bardzo różni się od głosu innych ptaków, przypomina bardziej odgłosy wydawane przez świerszcza lub jakieś urządzenie mechaniczne – jest to jednostajne skrzeczenie, którego brzmienie odzwierciedlono w nazwie łacińskiej. Przez wiosnę i lato samce mogą skrzeczeć przez całe noce niemal bez przerwy, natomiast za dnia odzywają się rzadko.

Zagrożenia, jakim muszą stawiać czoła derkacze na terenie Parku, są charakterystyczne dla całego gatunku. Derkacza można w Parku spotkać (a raczej, dla dokładności, usłyszeć) na łąkach w dolinie Odry, Budkowiczanki i Stobrawy, a także na nielicznych już śródleśnych polanach. Koszenie łąk, a zwłaszcza tych podmokłych, jest dla rolników nieopłacalne. Dlatego coraz mniej łąk na terenie Parku jest użytkowanych, przez co stopniowo zarastają lasem. Stają się przez to nieprzydatne dla derkaczy. Co więcej, część otwartych terenów w Parku jest kwalifikowanych jako nieużytki i następnie zalesianych. Park stara się temu przeciwdziałać, jednak miejsc, w których może gniazdować derkacz, jest coraz mniej.

Czajka (Vanellus vanellus)

Czajka jest najpospolitszym i najbardziej znanym ptakiem z rodziny siewkowatych w Europie, mimo to jej liczebność zmniejsza się. Gnieździ się na łąkach, pastwiskach i mokradłach. Może występować na polach uprawnych, ale odnosi tam znacznie mniejszy sukces lęgowy niż w bardziej sprzyjających środowiskach. Podobnie jak derkaczowi, czajce zagraża zarówno intensywna gospodarka rolna, jak i jej całkowite zaniechanie i zarastanie łąk lasem.

Czajka występuje na terenach otwartych na całym obszarze Parku; na wiosnę można obserwować widowiskowe loty tokowe czajek nad łąkami, kiedy ptaki wykonują karkołomne akrobacje, błyskając czarno-białymi skrzydłami i wydając przy tym dźwięczne, fletowe okrzyki.

Tekst przygotował: Jan Kaczmarek

Bibliografia:

L. Jonsson, Ptaki Europy i obszaru śródziemnomorskiego, wyd. MUZA SA, Warszawa 1998

M. Rodziewicz, Z. Rohde, Ptaki drapieżne Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego, wyd. Biblioteczka ZPK, Jerzwałd

J. Lontkowski, T. Stawarczyk, Ptak Drapieżne, Komitet Ochrony Orłów 2001

Plan Ochrony Stobrawskiego Parku Krajobrazowego, wyd. BIO-PLAN, Krasiejów 2003

A. G. Kruszewicz, Ptaki Polski, wyd. Multico, Warszawa 2008