Zabytki

Ślady przedhistorycznego osadnictwa na terenie Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego z okresu neolitu (III – II tyś. p.n.e) pochodzą z grodziska na Szwedzkim Ostrowie. Na wczesną epokę żelaza (V – IV w. p.n.e) datowane są cmentarzyska w Czarlinie i Kaliszu. W Kaliszu odkryto również pozostałości znacznie młodszej osady z okresu wczesnego średniowiecza.

Początki osadnictwa historycznego są tu odnotowywane dopiero od końca wieku XIII wraz z rozwojem wsi Piechowice. Pod koniec XV wieku istniały tu ponadto wsie: Lipusz, Kalisz i Dziemiany. Wsie powstające do końca XV wieku zakładane były przeważnie na prawie niemieckim (chełmińskim i magdeburskim). 

Od końca XVI do połowy XVIII wieku powstawały dalsze osady. Część z nich związana była z istniejącymi w lasach piecami smolnymi i hutami szkła, część z zakładanymi, młynami i tartakami. Wokół niektórych z nich wykształciły się wsie chłopskie (Olpuch, Juszki, Szenajda, Grzybowo, Lipuska i Sycowa Huta). Natomiast  powstałe w drugiej połowie XVII wieku wsie Wdzydze Kiszewskie, Wdzydze Tucholskie i Czarlina ukształtowały się w oparciu o istniejące tu osady rybackie. W początkach XX wieku powstawały folwarki rolne (Kliczkowy) oraz osady pracowników leśnych i pracowników kolei.

Podstawą egzystencji miejscowej ludności było rolnictwo. Do końca XVIII wieku uprawiano głównie zboża, z czego ze względu na warunki siedliskowe przeważało żyto, a w dalszej kolejności owies i sporadycznie jęczmień. Mniejsze areały zajmowały groch, bukwita (gryka) oraz len. Przemiałem zboża zajmowały się młyny w Lipusza i Kaliszu (od XV w.) i Grzybowie (od XVII w.).

Na obszarze Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego i otuliny na liście zabytków nieruchomych woj. pomorskiego znajdują się następujące obiekty:

v  Chata w miejscowości Lizaki  (nr rejestru zabytków woj. pomorskiego 177)

v  Prezbiterium kościoła p.w. Oczyszczenia NMP z Tyłowa w Lizakach (nr 317)

v  Układ ruralistyczny wsi Juszki (nr 1072)

v  Kościół ewangelicki w Lipuszu (nr 1112)

v  Układ ruralistyczny wsi Wiele (nr 1115)

v  Układ ruralistyczny wsi Wdzydze Tucholskie (nr 1121)

v  Zespół kościoła parafialnego pw. św. Michała wraz z cmentarzem i kaplicą grobową Bach-Żelewskich w Lipuszu (nr 1127)

v  Cmentarz katolicki w Lipuszu (nr 1128)

v  Układ ruralistyczny wsi Przytarnia (nr 1135)

v  Młyn wodny na rzece Czarna Woda wraz z urządzeniami młyńskimi i działką w Lipuszu (nr 1789)

v  Kalwaria w Wielu (nr 1667)

 Muzeum – Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach Kiszewskich.

Muzeum na wolnym powietrzu ukazuje architekturę i kulturę Kaszub. Jest najstarszym polskim muzeum na wolnym powietrzu powstałym w 1906 r., znanym w Polsce i na świecie dzięki historycznym już dziś postaciom jego założycieli – Teodorze i Izydorowi Gulgowskim. Dzięki nim ożyło na początku XX wieku wdzydzkie rękodzieło – hafciarstwo i plecionkarstwo, z którego po dzień dzisiejszy słyną Kaszuby. Na jego 22 ha powierzchni znajduje się obecnie 44 z 80 zaplanowanych zabytków architektury: zagrody chłopskie i szlacheckie, dworki i chałupy, miejska szkoła z izbą lekcyjną i mieszkaniem nauczyciela, kościół, dwa typy wiatraków, trak poruszany lokomobilą parową, kuźnia, karczma. Nowością jest czynny warsztat kołodziejski oraz zespół młyński z ryflarką i olejarnią.Wnętrza budynków wyposażone są w dawne meble, urządzenia gospodarskie a warsztaty w narzędzia i przybory. Wystawy stałe to również historia Kaszub i Kociewia (ks. ppłk Józef Wrycza, Powstanie Starogardzkie czy „Polacy, Niemcy i Kaszubi”). Jedna z wystaw poświęcona jest założycielom muzeum i ich dziełu. Ważnym elementem budowy muzeum jest roślinność – specjalnie zaplanowana a w zagrodach odtwarzana wg historycznych przekazów, w tradycyjnych ogródkach kwiatowych i warzywnych, sadach, założeniach parkowych i drogach.

 Kalwaria Wielewska

Wiele to stara wieś kaszubska, pierwsze wzmianki pochodzą z XIV w. historycznie wchodzi w skład Ziemi Zaborskiej. Od blisko 100 lat jest wsią letniskową i stanowi główny ośrodek turystyczny tej części Kaszub. W Wielu warto zobaczyć Kalwarię Wielewską, która zbudowana została dla uczczenia ofiar I wojny światowej przez proboszcza ks. Józefa Szydzika. Jest ona co roku celem licznych pielgrzymek. Powstała w latach 1915-1927 dzięki licznym ofiarom i darowiznom. Ponieważ w okolicy brakowało wykonawców – generalnym projektantem i wykonawcą został Theodor Mayr – architekt z Monachium. Od 1924 r. prace prowadził kolejny proboszcz – ks. Wrycza. Kalwaria składa się z 21 kaplic i zajmuje obszar 8 ha nad dwoma jeziorami, które połączone są strugą.

 Wieś Juszki

Tradycyjną architekturę wsi kaszubskiej można podziwiać we wsi Juszki. Juszki to malutka, kameralna wieś, urzekająca starymi chatami z XIX i początków XX wieku, urokliwa i z klimatem. I do tego z ciekawymi szczegółami w swej historii: w 1217 roku książę Mściwoj I podarował Juszki klasztorowi cystersów w Oliwie. Przez wieki wieś niestety podupadała, aż doszło do takiego momentu, że pozostał tu jedynie piec smolny pod zarządem niejakiego Uszka. Juszki odbudowano w XIX wieku, ale jeszcze dzisiaj ładna droga asfaltowa kończy się przed samą wsią. Zespół ruralistyczny wsi został wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego. Na uwagę zasługują również nowo powstałe domy, utrzymane jednak w stylistyce tradycyjnej, dzięki czemu znakomicie wtapiają się w okolicę, nie zakłócając harmonijnego krajobrazu.

Ruiny krzyżackiego zespołu zamkowego w Zamku Kiszewskim

W odległości zaledwie kilkunastu kilometrów od granic Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego ruiny zamku krzyżackiego. Pierwsze historyczne wzmianki pochodzące z roku 1269 potwierdzają, iż na ziemi kiszewskiej stał drewniany gród warowny książąt pomorskich. W 1316 roku zamek został oddany zakonowi krzyżackiemu w zamian za dożywotnią rentę. Niedługo po nabyciu tych ziem Krzyżacy wznieśli tam silny murowany zamek obronny. Miał on zabezpieczać tę część zagarniętego Pomorza przed ewentualną napaścią ze strony Polaków. Warownia składała się z dwóch członów zamku głównego, który stał po południowo-wschodniej stronie całego założenia obronnego, oraz z przedzamcza, zachowanego częściowo do dzisiaj. Całość stanęła na dwu niewysokich płaszczyznach pośród obniżenia terenu zalanego wodami Wierzycy.

Kościoły

Kościół pw św. Mikołaja w Wielu  

Kościół św. Antoniego w Dziemianach,

Kościół pw. św. Michała Archanioła z 1866 r. w Lipuszu

 Kościół pw. NMP w Wąglikowicach

 Kościół pw. św. Judy Tadeusza w Lizakach