Większość miejscowości wchodzących w skład gminy Dębno powstała w XIII i XIV wieku. Wyjątkiem są wsie Perła (XV wiek) i Jastew (druga połowa XVII lub początek XVIII wieku). Pierwsza pisana wzmianka o Dębnie pochodzi z 11 listopada 1274 roku i dotyczy przekazania Dębna przez Bolesława Wstydliwego niejakiemu Świętosławowi z rodu Gryfitów. Z faktu tego można wnioskować, że wieś istniała już znacznie wcześniej i była już dobrze  zagospodarowana. Pod koniec XIII wieku Dębno wraz z kluczem kilku sąsiednich miejscowości stało się własnością rodu Pobogów i to prawdopodobnie z ich fundacji na początku XIV wieku erygowano w Dębnie parafię pw. św. Małgorzaty. W 1352 roku wieś otrzymał w wianie Piotr Odrowąż ze Szczekocin, który zapisał się w historii jako budowniczy pierwszego w Dębnie murowanego zamku. Najbardziej zasłużonym potomkiem Piotra Odrowąża, a zarazem właścicielem wsi i zamku, był jego prawnuk – Jakub Dembiński. U szczytu swojej kariery (w latach 1478-1490) był on kasztelanem krakowskim, czyli piastował najwyższy urząd w kraju. Niewielki dębiński zamek przekształcił w drugiej połowie XV wieku w wielkopańską rezydencję, a w jej nieodległym sąsiedztwie rozpoczął budowę murowanego kościoła parafialnego. Jako, że umarł bezpotomnie, Dębno wraz z zamkiem i kluczem należących do niego wsi w spadku otrzymał jego bratanek – Jakub.

      Niespełna wiek późnej zakończył się okres władania Dębnem przez rodzinę Odrowążów. W 1583 roku wnukowie rzeczonego Jakuba sprzedali zamek wraz z kluczem wsi Węgrowi Ferencowi Wesselenyiemu – sekretarzowi i szambelanowi króla Stefana Batorego. Ćwierć wieku później majątek na ponad dwadzieścia lat stał się własnością  krakowskich mieszczan – Fraksztynów. W 1632 roku przeszedł w ręce magnackiej rodziny Tarłów herbu Topór i pozostawał w jej rękach przez 127 lat. W 1759 roku właścicielami majątku zostali Lanckorońscy. W roku 1801 Antonii Lanckoroński sprzedał zamek wraz z kluczem Teresie Dunin-Rogowskiej – późniejszej żonie sędziego Jana Rudnickiego. Rudniccy na 30 lat wydzierżawili zamek Spławskim, a w 1835 roku przejęła go nieślubna córka Rudnickiego – Teresa. Ponieważ od kilkunastu lat była już żoną Józefa Jastrzębskiego herbu Ślepowron (właściciela nieodległej Łysej Góry), można powiedzieć, że od tego czasu zamek wraz z kluczem wsi przeszedł w posiadanie rodziny Jastrzębskich. Po reformie z 1858 roku Jastrzębscy byli już właścicielami jedynie zamku i folwarków w poszczególnych wsiach. Ten stan rzeczy trwał do roku 1939. Po wybuchu II wojny światowej zamek wraz z folwarkami i wszystkimi gruntami przejęły władze okupacyjne. Po wojnie ziemię Jastrzębskich rozparcelowano, a zamek stał się własnością skarbu państwa. Wkrótce przekazano go Związkowi Historyków Sztuki i Kultury, a następnie pełnił rolę ośrodka szkoleniowo-wypoczynkowego Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Krótko był siedzibą szkoły rolniczej, a nawet posterunku milicji. W 1947 roku rozpoczął się remont obiektu. Po jego zakończeniu, co miało miejsce w 1976 roku, obiekt przejęło w użytkowanie Muzeum Okręgowe w Tarnowie. Dębiński zamek do dzisiaj jest oddziałem tegoż Muzeum.

Prezentując historię gminy Dębno warto wspomnieć, że oprócz miejscowości należących do tzw. klucza dębińskiego (Dębno, Wola Dębińska, Sufczyn, Biadoliny Szlacheckie, Jastew, Perła), czyli będących w posiadaniu właścicieli zamku i samego Dębna, w skład gminy wchodzą też wsie stanowiące przez wieki własność biskupów krakowskich, rodów rycerskich oraz samego monarchy. W skład dóbr biskupich wchodziły Doły, Jaworsko, Łoniowa, Łysa Góra i Porąbka Uszewska. Niedźwiedza była wsią rycerską, należącą przez wieki do właścicieli zamku w Melsztynie, zaś Maszkienice początkowo były dziedzictwem rodów rycerskich, ale z czasem stały się wsią królewską. W wyniku reformy przeprowadzonej przez cesarza Franciszka Józefa II w 1782 roku dobra biskupstwa krakowskiego uległy sekularyzacji i przejął je austriacki skarb państwa. Później były one sprzedawane na licytacjach prywatnym właścicielom. I tak na przykład dziedzicami Łysej Góry stali się Jastrzębscy – późniejsi właściciele samego zamku i klucza dębińskiego. Ważną datą dla Dębna i wielu innych miejscowości był rok 1784, kiedy to wszedł w życie patent cesarza Józefa II dzielący wsie na części dworskie i gromadzkie. Dębno jako gmina wiejska zaczęła funkcjonować w roku 1867, kiedy to weszła w życie reforma administracyjna cesarza Franciszka Józefa I. Od 1930 roku Dębno jest siedzibą gminy zbiorczej. Przez ponad 80 lat jej kształt nie uległ znacznym zmianom. Po wojnie gmina początkowo wchodziła w skład województwa krakowskiego. Po reformie administracyjnej z 1975 roku stała się częścią województwa tarnowskiego, a od 1999 roku należy do województwa małopolskiego.

      Kończąc tę krótką wyprawę w głąb historii gminy Dębno warto wspomnieć o odkryciu  cheologicznym dokonanym kilka lat temu na terenie wsi Łoniowa. Otóż zespołowi archeologów pod kierunkiem profesora Pawła Valde-Nowaka z krakowskiego oddziału Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk udało się odkryć w tej miejscowości ślady długiego domu o konstrukcji słupowej sprzed 7 tysięcy lat. Ustalono, że dom na planie prostokąta miał 30 m długości i 7,6 metra szerokości. Zachowały się wyraźne ślady po słupach podtrzymujących dach. Ściany zewnętrz- ne uszczelnione były plecionką i gliną. W wyniku badań odkryto pozostałości po dwóch jamach spełniających rolę piwniczek. Odkryto ponadto, że w centralnej części domu znajdował się grób, w którym zachowały się dary złożone zmarłemu. Był to krzemienny sierp i czarka z ozdobnym ornamentem. W jednej z piwnic znaleziono też skład ostrzy z krzemienia i obsydianu. Surowce, z których wykonano te przedmioty świadczą o dalekosiężnych kontaktach ludności zamieszkującej wówczas te tereny. Dom był częścią osady liczącej prawdopodobnie kilka lub nawet kilkanaście długich domów. Założyli ją przypuszczalnie pierwsi rolnicy, którzy przybyli na te ziemie z terenów zakarpackich. Określa się ich mianem ludności kultury ceramiki wstęgowej rytej (epoka neolitu). Badania archeologiczne w Łoniowej są z jednej strony potwierdzeniem dawnego osadnictwa na tym terenie, a z drugiej – mają niezwykle istotne znaczenie dla poznania procesu przenikania na te tereny z południa (kotliny karpackiej i terenów naddunajskich) pierwszych kultur rolniczych.