Dubienka to duża wieś nadbużańska położona w dolinie Bugu, oddalona ok. 40 km od Chełma. Liczy 994 mieszkańców. Jest to historyczna miejscowość, dawniej miasto królewskie i liczący się ośrodek handlu i rzemiosła.

Pod względem geograficznym miejscowość leży na terenie krainy zwanej Kotliną lub Obniżeniem Dubienki, która zaliczania jest do Polesia Lubelskiego.

Od południa i od wschodu miejscowość opływa rzeka Wełnianka, która ok. 2,5 km na północ od Dubienki wpada do Bugu. Wzdłuż Bugu znajduje się nieregularny pas doliny rzeki szerokości ok. 1,5 km. W dolinie tej znajduje się duża ilość bagien, łąk i starorzeczy/ jezioro Deusze, Łukowo /.

We wszystkich zapisach źródłowych sprzed lokacji miasta /przed 1588 r. /używano wyłącznie nazwy „Dubna”. W przywileju lokacyjnym miasta nadanym przez Zygmunta III dnia 10 lutego 1588 r. zapisano po raz pierwszy polską wersję tej nazwy, tj. „Dembno” /Dębno/.

Obok nazwy „Dębno” znacznie rzadziej zapisywano tę nazwę w rodzaju żeńskim, tj. „Dębna” /zapewne przez analogię do „Dubna”/. Ostatnie użycie tej wersji znane jest z dokumentu z 1738 r.
Pierwsze zapisy nazwy „Dubienka” znane są z dokumentów z końca XVII w. Po raz pierwszy nazwę tę zapisano w rejestrze kontrybucji z 1681-2 roku, powtórnie – w potwierdzeniu przywileju miasta /z 1598 r./ przez Jana III w 1689 r. Od drugiej połowy XVIII w. aż do chwili obecnej używana jest wyłącznie ta nazwa.

herb1.jpgZmieniał się również herb miasta. Na najstarszych pieczęciach zamiast drzewa jest kolumna z gałązkami u góry, opleciona wężem i z datą w polu „1587”. Na otoku tej pieczęci widniał napis: „SIGILLUM CIVTATIS S.R.M. DUBENECENSIS”. Ostatecznie herbem Dubienki jest drzewo dębu oplecione wężem, w polu herbu widnieje data „1587” a pod nią litery „SRM” – skrót od „SACRAE REGIAE MAJESTATIS”.

Pierwsza źródłowa informacja o istnieniu miejscowości pochodzi z 1472r.
Korzystny rozwój miejscowości i jego położenie zwróciły uwagę starosty horodelskiego Jana Sienieńskiego, który podjął decyzję o lakacji miasta. Dnia 10 lutego 1588 r. w Krakowie król Zygmunt III wydał przywilej lokacyjny na założenie nowego miasta Dębno. Dnia 15 grudnia 1589 r. król na prośbę Jana Sienieńskiego aprobował ordynację ustalającą tok życia w osadzie i obowiązki mieszczan. W mieście mogli zamieszkać ludzie bez względu na nację, zawód i religię. Mogli oni posiadać pola, działki i łąki w mieście, których wytyczenie było obowiązkiem wójta.
W pierwszej kolejności miała być zabudowa rynku. Wójt miał wyznaczyć miejsce w lasach nad Bugiem na budowę domów. Mieszczanie mogli zbudować ratusz, szpital, szkołę, kościół. Zbudowanie łaźni, karczmy, browaru i jatek było obowiązkiem wójta. Ordynacja zwolniła mieszczan na cztery lata od płacenia cła i podatków. W mieście ustanowiony został skład solny. Mieszczanie zostali zobowiązani do naprawy grobli przy młynie i stawach.

W 1592 r. Jan Sienieński uposażył kościół parafialny w Dubnej pod wezwaniem św. Trójcy.

Drugą grupą narodowościową i religijną osiadłą w Dubnej byli Żydzi. Przybywali do miasta w początkach jego tworzenia. Przywilej okazowy i osiedleńczy wydał dla nich król Zygmunt III dnia 28 maja 1593 roku w Warszawie. Przysługiwało im prawo do wolnego, spokojnego i na zawsze korzystania z synagogi. Król zagwarantował im prawa i obowiązki takie, jakie posiadali Żydzi w Małopolsce. Zobowiązał do ponoszenia takich samych ciężarów na rzecz miasta, jak pozostali mieszczanie. Żydzi mieli prawo wyrobu i propinacji trunków, uboju bydła, prawo sprzedaży mięsa w jatkach i przed domami.

Podobnie liczebną grupą narodowościową jak Żydzi, byli Rusini.

Budowa miasta /w obrębie wałów/ trwała ok. 20-25 lat. O pomyślnym rozwoju miasta świadczy działalność w Dubnie wielu rzemieślników i cechów. Wg rejestru łanowego z 1628 r. w mieście było 11 różnych zawodów i 21 rzemieślników. Pomyślny rozwój miejscowości począwszy od lat 20 – tych XVII w. ulegał coraz większemu zahamowaniu. Przyczyną tego były rekwizycje wojskowe, pożary, epidemie i pożogi wojenne. Jeszcze większe spustoszenie spowodowały najazdy wojenne.

W 1648 r. dotarli do Dubna Tatarzy, którzy spalili miasto, w tym także ratusz ze wszystkimi księgami miejskimi.

Kolejna fala zniszczeń nawiedziła Dubienkę w pierwszym ćwierćwieczu XVIII w. Pod koniec ćwierćwiecza nastał spokojniejszy okres dla miasta i jego odbudowy. W 1765 r. w Dubience było 260 domów mieszkalnych, w tym 98 żydowskich i 162 „chrześcijańskich”. Z obliczeń wynika, że mieszkało w nich 2318 osób. Dubienka była ważnym portem rzecznym. Załadowywano tu zboże na statki i galery ustawione na Bugu i spławiano do Gdańska. W 1789 r. Dubienka została stolicą województwa bełskiego i powiatu dubienieckiego. Dubienka miała w tym okresie szczególne znaczenie, gdyż przez miasto to /po 1776 r./ przechodził trakt walny prowadzący z Ukrainy, Podola i Wołynia do Lublina, Łęcznej, Krakowa, Warszawy i Wielkopolski. W interesie Rzeczypospolitej było utrzymanie tu dobrej przejezdności. Traktem walnym czterokrotnie przejeżdżał przez Dubienkę król Stanisław August Poniatowski. Podczas podróży z Warszawy na Podole w 1781 r. król zatrzymał się 13 października i 3 grudnia w drodze powrotnej. Kolejna podróż z Warszawy do Kaniowa odbywała się w 1787 r. W czasie tej podróży król zatrzymał się w Dubience dnia 5 marca i 3 czerwca w drodze powrotnej.

W drugiej połowie XIX w. widoczny jest znaczny wzrost liczby ludności miasta. Dubienka w 1899 r. liczyła siedem tysięcy mieszkańców. Wśród tej ludności katolicy stanowili 25,9 %, prawosławni 14,6 %, żydzi 59,5 %. W 1913 r. miasto liczyło 8387 osób i zajmowało 11 miejsce w guberni lubelskiej.

Dużych zniszczeń doznała Dubienka w czasie pierwszej wojny światowej. W czasie wojny bolszewickiej Dubienka leżała w strategicznym miejscu przy przeprawie przez Bug i wielokrotnie przechodziła z rąk do rąk. Na cmentarzu parafialnym w Dubience i wojskowym w Józefowie znajdują się mogiły żołnierzy poległych w walkach w 1920 roku.

W 1939 r. Dubienka liczyła 4065 mieszkańców. Na początku okupacji Dubienka przestała funkcjonować jako miasto. Burmistrz /Mieczysław Kruczek/ i rada miejska zostali pozbawieni władzy w mieście i usunięci z magistratu. Przed budynkiem magistratu spalono wszelkie akta, księgi ludności, plany i kronikę miasta, prowadzoną prawdopodobnie od drugiej połowy XVIII wieku.

W 1942 r. Niemcy podjęli masową akcję niszczenia Żydów. Zburzono synagogę i łaźnię żydowską. Dnia 2 czerwca 1942 r. wywieziono do Sobiboru 2670 Żydów. Masowe egzekucje odbywały się na terenie cmentarza żydowskiego. Od początku okupacji rozwinął się w Dubience ruch oporu. Ponieważ w Dubience ukrywało się wielu partyzantów przybyłych z różnych okolic, miasto nazywane było stolicą uciekinierów. Za współdziałanie z partyzantami wielu mieszkańców Dubienki zapłaciło życiem, ginąc w obozach koncentracyjnych. Miasto poniosło duże straty. Spaliło się lub zostało zrujnowanych ok. 170 budynków, wśród których połowa to domy mieszkalne. Ubyło ponad połowę ludności, w tym całkowicie wymordowano ludność żydowską. Po zakończeniu wojny pozostało w Dubience ok. 1800 osób. Nie było żadnych podstaw do przywrócenia Dubience praw miejskich, które posiadała miejscowość przez 351 lat. Obecnie Dubienka jest ośrodkiem administracyjnym, handlowym i kulturalnym gminy. Funkcjonują tu niewielkie zakłady: młyn, piekarnia, tartak, zakład obróbki drewna. Nauczanie dzieci i młodzieży odbywa się w Szkole Podstawowej, Gimnazjum Publicznym i Liceum Ogólnokształcącym. Opiekę medyczną sprawuje personel Gminnego Ośrodka Zdrowia, a socjalną – Ośrodek Pomocy Społecznej. Działalność kulturalną prowadzą: Gminny Ośrodek Kultury i Biblioteka Publiczna. W Dubience mieszczą się również: Apteka, Urząd Poczty i Filia Banku Spółdzielczego w Chełmie.

Historia terenów leżących w obszarze gminy

Brzozowiec
Niewielka miejscowość licząca 48 mieszkańców, położona w odległości 6 km na południowy zachód od Dubienki. Od południa graniczy z lasami strzeleckimi, od północnego zachodu – z rzeką Wełnianką.
Odległość od najbliższego przystanku autobusowego w Siedliszczu – 2 km, dojazd utwardzoną drogą przez most na rzece Wełniance.
Pierwsza informacja pisana pochodzi z 1565 r. Miejscowość nazywała się wówczas Berezowiec.

Holendry
Bardzo mała miejscowość licząca 36 mieszkańców, leżąca przy drodze powiatowej z Dubienki do Chełma, w odlegśości 4,5 km od Dubienki.
Pierwszy raz nazwa wsi pojawiła się w 1921 r. Gwarowo – Ulendry.

Janostrów
Wieś położona w odległości 4,5 km na południowy zachód od Dubienki. Liczy 23 mieszkańców. Leży na północnym skraju kompleksu lasów strzeleckich. W pobliżu, na północ od wsi rozciąga się dolina rzeki Wełnianki. Nazwa miejscowości wywodzi się od nazwy dawnej nazwy folwarku „Janów Ostrów” należącego do starostwa dubienieckiego. W roku 1943 wszyscy mieszkańcy zostali przez hitlerowców wysiedleni. Dojazd z przystanku autobusowego w Siedliszczu, odległego 3 km. Pierwsza informacja pisana pochodzi z 1796 r. Wieś występowała wówczas pod nazwą Ianostrow. W 1765 r. w tej wsi był folwark, który należał do starostwa dubienieckiego.

Jasienica
Wieś położona w pobliżu Józefowa, w południowej części gminy, osłonięta od zachodu lasami strzeleckimi. Liczy 24 mieszkańców. Miejscowość słynęła z produkcji ceramiki glazurowanej. Dojazd z przystanku autobusowego w Skryhiczynie odległego 2,5 km..
Jedna z najmłodszych wsi w powiecie chełmskim. Po raz pierwszy jej nazwa pojawiła się po roku 1930.

Józefów
Nieduża wieś licząca 30 mieszkańców. Leży na południowym krańcu gminy, osłonięta od zachodu i południa ścianą lasów strzeleckich. Mieszkańcy w czasie okupacji byli wysiedleni. Istniał tu ośrodek garncarstwa ludowego. W warsztatach Feliksa Madejskiego i Edwarda Kosińskiego produkowano ceramikę użytkową, czerwoną, glazurowaną. Najbliższy przystanek autobusowy znajduje się w Skryhiczynie odległym 2,5 km. Pierwsza wzmianka o tej miejscowości pochodzi z 1827 r.

Kajetanówka
Niewielka miejscowość leżąca w odległości 7 km w kierunku północno – zachodnim od Dubienki. Liczy 33 mieszkańców. Datowana na 1796 rok.

Krynica
Miejscowość leżąca na południe od Dubienki, przy nadbużańskiej drodze wojewódzkiej w kierunku Hrubieszowa. Liczy 53 mieszkańców.
Pierwszy dokument z nazwą tej wsi pochodzi z początku1925 r.

Lipniki
Majmniejsza wieś należąca do sołectwa Zagórnik. Otoczona lasami i rozlokowana na łagodnych wzniesieniach stanowi jeden z piękniejszych zakątków gminy. Liczy 5 mieszkańców.

Mateuszowo
Miejscowość w gminie, licząca zaledwie 7 mieszkańców. Otoczona ze wszystkich stron lasami, jest obiektem zainteresowania prywatnych inwestorów. Wchodzi w skład sołectwa Stanisławówka.
Pierwszy zapis znajduje się pod datą 1921 r.

Nowokajetanówka
Dawniej jedna z większych miejscowości w gminie, podzielona na trzy kolonie. Podobnie jak Mateuszowo, otoczona jest lasem i łąkami. Zabudowane nieruchomości chętnie są kupowane i urządzane na domy letniskowe. Liczy 21 mieszkańców. W 1921 roku jako Kajetanówka Nowa. Od 1952 r. jako Nowokajetanówka.

Radziejów
Jedna z większych miejscowości, leżąca w odległości 7 km w kierunku północno – zachodnim od Dubienki. Leży w rejonie typowo rolniczym. Liczy 106 mieszkańców.

Rogatka
Duża wieś, licząca 328 mieszkańców. Położona przy szosie chełmskiej, odległa 2 km na zachód od Dubienki. Jest to typowa ulicówka rozciągająca się na długości prawie 3 km. Leży na skraju doliny Wełnianki, na jej lewym brzegu. Dojazd z dwóch przystanków PKS na miejscu.

Siedliszcze
Jest to duża wieś licząca 301 mieszkańców leżąca nad rzeką Wełnianką, w odległości 6 km na południowy – zachód od Dubienki, przy szosie chełmskiej. Posiada stare tradycje. Niegdyś był tu ośrodek dworski o nazwie Siedliszcze Bramowe, do którego należały takie wsie jak: Tuchanie, Radziejowo, Kajetanówka, Rogatki, Grobelki. Dwór prowadził znajdującą się tu gorzelnię, młyn wodny i tartak. Zachowały się tu jeszcze resztki zabytkowego parku. W czasie okupacji, podobnie jak szereg wsi gminy dubienieckiej, mieszkańcy Siedliszcza zostali przez Niemców wysiedleni. Miejscowa szkoła podstawowa nosi imię komandora Bogusława Krawczyka, pochodzącego z Dubienki bohaterskiego dowódcy okrętu wojennego „Wilk”. Mieści się tu kaplica miejscowej parafii. Rezerwat obejmuje powierzchnię 14,75 ha. Porasta go bardzo zróżnicowania i bogata roślinność. Poza orlikiem występują w rezerwacie lub najbliższym jego sasiedztwie: żurawie, kania ruda, kobus, sowa uszatka. Jako Siedliszcze (Branowo) wymienione w 1396 r. Należały wówczas do parafii rzymskokatolickiej Swierże.

Skryhiczyn
Wieś w południowej części gminy, odległa od Dubienki 6 km. Położona w dolinie Bugu, nad jego starą odnogą zwaną Paszkoł. Był tu folwark liczący ponad 3.000 mórg. Pozostały po nim resztki zabytkowego parku. Odległość do Bugu od wsi zaledwie 1 km, a od lasu strzeleckiego 2 km. U wyjazdu od wsi od strony Dubienki stoi zabytkowa kapliczki drewniana z rzeźbą NMP z XIX w. Przystanek autobusowy na miejscu. W Skryhiczynie, na bazie obiektów nieczynnej szkoły, powstała nowoczesna placówka Nadbużańskiego Oddziału Straży Granicznej. Mieści się tutaj kaplica miejscowej parafii. Wieś liczy 209 mieszkańców.

Starosiele
Wieś letniskowa oddalona 2 km na południe od Dubienki. Niegdyś był tu nieduży folwark posiadający 346 mórg gruntu.

W czasie okupacji mieszkańcy byli przez Niemców wysiedleni.
Rozlokowana nad starym korytem Bugu, na skraju lasów Strzeleckich, posiada bogate walory przyrodnicze i krajobrazowe.. Miejscowość liczy 151 mieszkańców. Dzisiejsza nazwa pojawiła się po raz pierwszy w 1839 r.

Stanisławówka
Nieduża wieś leżąca w północnej części gminy. Od południa otacza ją las, od północy ogranicza droga wojewódzka Dorohusk – Zosin. Gospodarkę łowiecką prowadzi tu lubelskie Koło Łowieckie „Krogulec”. Liczy 14 mieszkańców. W dokumentach występuje od 1921 r.

Tuchanie
Wieś rozciągająca się wzdłuż drogi powiatowej, położona w odległości 7 km od Dubienki w kierunku północno – zachodnim. Miejscowość typowo rolnicza, liczy 106 mieszkańców. Pierwsza informacja o tej wsi pochodzi z 1839 r.

 

Uchańka
pomnik.jpgMiejscowość historyczna, należąca w przeszłości do niegrodowego starostwa dubienieckiego. Uchańka zasłynęła z bitwy, jaką w dniu 18 lipca 1792 roku dywizja Tadeusza Kościuszki stoczyła z wojskami rosyjskimi dowodzonymi przez gen. M. Kachowskiego. Przez sześć godzin wojska polskie odpierały skutecznie ataki wroga zadając mu dotkliwe straty. Dla upamiętnienia tej bitwy mieszkańcy Dubienki i okolicznych wiosek w roku 1861 usypali kopiec. Sypanie kopca było okazją do wielkiej manifestacji narodowej, na którą przyjechało do Dubienki ok.4 tys. osób z Podlasia, pow. hrubieszowskiego, Wołynia, a także studenci Akademii Medycznej w Warszawie. Wkrótce kopiec został zniszczony przez władze rosyjskie, które w pobliżu wzniosły pomnik ku czci pułkownika Palembacha, który zginął w bitwie pod Uchańką. Miejscowość liczy 152 mieszkańców.

Zagórnik
Jedna z mniejszych wsi, leży na południowym krańcu gminy. Otoczona niemal ze wszystkich stron lasem. Przystanek autobusowy na miejscu. Liczy 30 mieszkańców.