Gutkowo

Wieś kościelna, położona na wzgórzach okalających jezioro Ukiel (Krzywe), przy drodze wojewódzkiej nr 527 wiodącej z Olsztyna do Morąga. Od lat osiemdziesiątych XX wieku część wsi wraz z kościołem została włączona w granice miasta Olsztyn. Do gminy Jonkowo należy tylko północna i zachodnia część Gutkowa wraz z osiedlem Pumpyleje (ulice: Cisowa, Cyprysowa, Gościnna, Jarzębinowa, Kosa, Miła, Modrzewiowa, Radosna, Sójki). Obecnie liczy 400 mieszkańców. W części miejsskiej Gutkowa znajduje się sklep spożywczo-przemysłowy należący do Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Jonkowie. Wieś ma bezpośrednie połączenie kolejowe oraz miejskie (MPK) z Olsztynem. Działa Szkoła Podstawowa oraz Urząd Pocztowy.

Najstarsze ślady pobytu ludzi na terenie wsi pochodzą sprzed pięciu tysięcy lat i wiążą się z pobytem przedstawicieli kultury rzucewskiej. Ludność tej kultury pozostawiła po sobie odnalezioną przez archeologów siekierkę kamienną o trapezowatym kształcie.

Znana nam obecnie nazwa wsi pojawiła się już pod koniec XIV wieku (Goetkendorf), choć dokument lokacyjny wystawiony 14 sierpnia 1352 przewidywał nazwę Aucul (od jeziora, nad którym była położona). Pierwszym lokatorem i sołtysem został Prus imieniem Godeken, który otrzymał od kapituły 60 łanów ziemi na założenie wsi chełmińskiej. Dokument lokacyjny nie wspominał nic o założeniu kościoła, który pojawia się w przekazach źródłowych dopiero na początku XV wieku. W czasie wielkiej wojny z lat 1409-1411 Gutkowo zostało częściowo zniszczone przez stacjonujące tam oddziały wojsk polsko-litewskich. Kolejne zniszczenia (znacznie poważniejsze) dotknęły wieś w czasie wojny trzynastoletniej. W październiku 1454 i w styczniu 1462 roku oddziały krzyżackie dokonały najazdu na wsie okolic Olsztyna. Najazd nie ominął również Gutkowa, które zostało częściowo spalone. Dzieła odbudowy zniszczeń podjął się administrator kapitulny Mikołaj Kopernik, który dwukrotnie (30 stycznia i 27 marca 1517 roku) dokonał lokacji opuszczonych łanów. Jeszcze 2 lutego 1517 roku wieś otrzymała pozwolenie na wybudowanie karczmy, na którą kapituła przeznaczyła sześć łanów.

Efekty pracy Kopernika zostały wkrótce zniweczone. Kolejna wojna Polski z Zakonem (1519-1521) sprawiła, że część ziem należąca do wsi ponownie opustoszała. Dokumenty kapitulne z roku 1520 podają, że w Gutkowie znajdowało się 11 łanów pustych, co stanowiło ponad 18% pierwotnego nadania. Akcję odbudowy zniszczeń zakończono dopiero w 1567 roku, gdy ostatnie cztery łany ziemi zostały przekazane obywatelowi Olsztyna, Jakubowi Ebertowi, za które miał płacić 2 grzywny czynszu. Wtedy też przystąpiono do remontu zniszczonej karczmy.

Na początku XVII wieku pojawiają się pierwsze wzmianki w protokołach wizytacyjnych na temat szkoły przykościelnej w Gutkowie. Z przeprowadzonej zaś w 1656 roku lustracji wynika, że w Gutkowie było dziewięciu włościan, dwóch sołtysów i tyluż wolnych chłopów. Ogółem zagospodarowano 68 łanów ziemi, z czego aż 24 były opuszczone, a 18 należało do libertynów. Łączny podatek wynosił 13 florenów. W naturaliach pobierano od czynszowników 14 kur i 7 gęsi. Dwaj wolni gospodarze uiszczali czynsz rekognicyjny w postaci dwóch łasztów żyta i tyleż pszenicy a także funta wosku i jednego denara kolońskiego. Zobowiązani byli również (razem) do wystawienia jednej służby konnej na wypadek wojny. W 1673 roku we wsi mieszkały 74 osoby.

W czasie rewizji gruntów komornictwa olsztyńskiego w 1717 zanotowano, że „Gutkowo, z wyjątkiem czterech łanów plebańskich, posiada 64 łany (z czego 22 są opuszczone, z braku osadników) obsiane zbożem jarym zaledwie w czwartej części; drzewa na opał – brak; łąk jest niewiele; liczne bagna. Odległość od Elbląga 11 mil; poświadcza się, że ziemia należy do najgorszej, szóstej klasy”.

Przed zaborem w Gutkowie mieszkało 35 rodzin. Zagospodarowanych było łącznie 68 łanów, z czego cztery należały do proboszcza, sześć miał sołtys, osiem wolni chłopi (libertyni). Jeden łan był pusty (nie uprawiano go gdyż był niebywale piaszczysty), pozostałe zaś należały do chłopów szarwarkowych (lassytów). Sołtys na uznanie władzy kapitulnej zobowiązany był do jednej służby wojskowej, którą zamieniono mu na ekwiwalent pieniężny w wysokości 12 florenów i sześciu groszy. Libertyni przekazywali na rzecz kapituły po jednym korcu żyta i pszenicy, a także funt wosku z każdego łanu. Chłopi szarwarkowi płacili roczny czynsz w wysokości siedmiu florenów, dawali również po jednej gęsi, dwie kury i piętnaście jaj (mendel) od łanu. Wieś posiadła gospodę, w której sprzedawano piwo i artykuły spożywcze. Karczmarz płacił kapitule roczny czynsz w wysokości 5 florenów i 20 groszy.

W czasie wojny prusko-francuskiej z 1807 roku Gutkowo stało się miejscem koncentracji wojsk francuskich. Po wyparciu rosyjskich oddziałów z Olsztyna, 3 lutego, do wsi dwukrotnie przybył Napoleon I Bonaparte. W czasie swojego pierwszego pobytu w godzinach przedpołudniowych cesarz, wszedł na wieżę miejscowego kościoła, i dokonał lustracji oddziałów rosyjskich stacjonujących na przedpolach Mątek i Jonkowa. W międzyczasie w rejonie wsi zaczęły się grupować oddziały wojskowe. Jako pierwsze przybyły pułki jazdy (lekka jazda gen. Lasalle’a i 3 dywizja dragonów gen. Saint Hilaire), wkrótce dotarła także piechota (VII korpus marszałka Augereau).

Napoleon powrócił do Gutkowa po południu. Zdecydował się również spędzić tam najbliższą noc. W tym celu polecił rozbić obóz na wzgórzu przy drodze na Łupstych. Utarczki z kozackimi watahami trwały całą noc. Nad ranem 4 lutego Francuzi przypuścili generalny atak, lecz okazało się, że Rosjanie wycofali się pod osłoną nocy. Do bitwy nie doszło, lecz mieszkańcy chcąc upamiętnić pobyt cesarza Francuzów, ustawili na wzgórzu koło cmentarza kamień pamiątkowy.

Po wojnie, w lipcu 1808 roku władze pruskie wydały za odszkodowaniem dotychczasowym gospodarzom ziemię, którą uprawiali. W ten sposób chłopi stali się właścicielami zajmowanych gruntów. W roku 1820 zanotowano, że we wsi znajduje się 41 gospodarstw, a liczba mieszkańców sięgnęła 215 osób.

W roku 1525, w czasie generalnej wizytacji szkół, asesor rejencji królewieckiej Reinhold Jachmann zanotował, że obowiązkiem szkolnym objętych było 45 dzieci, z czego w dniu wizytacji było 40. Ponadto stwierdził, że „dzieci nie uczą się po niemiecku, nie mówią po niemiecku, religii uczą się tylko po polsku, po niemiecku nie uczą się czytać, zaś po polsku czytają tylko nieliczni…”.

Spis powszechny z 1861 roku wykazał, że w Gutkowie mieszkało 450 osób, w tym 438 posługujących się językiem polskim (97%). Pod względem wyznaniowym zdecydowaną większość stanowili obywatele wyznania katolickiego (447 mieszkańców). Podczas spisu przeprowadzono jednocześnie pomiary gruntów. Wynika z nich, że Gutkowo posiadało 4848,78 morgów ziemi (1237,9 ha), z czego 261,36 stanowiły obszary leśne (5,3%). We wsi znajdowały się 24 budynki mieszkalne. Po podziale założonego w 1903 roku Warmińskiego Związku Diecezjalnego Katolickich Stowarzyszeń Robotniczych na trzy okręgi (elbląski, królewiecki i olsztyński), w Gutkowie rozpoczęła działalność parafialna rada Związku.

W dwudziestoleciu międzywojennym w Gutkowie zorganizowano polską bibliotekę działającą pod patronatem Polsko-Katolickiego Towarzystwa Szkolnego. W roku 1926 w bibliotece znajdowało się 50 tomów literatury polskiej. Bibliotekarzem tej placówki był mieszkaniec Gutkowa – Pieczewski. W latach trzydziestych XX wieku w działającym IV Oddziale Związku Polaków w Niemczech znaleźli się także mieszkańcy Gutkowa. Miejscowym mężem zaufania Związku był Andrzej Poetsch. We wsi działała także komórka Związku Towarzystw Młodzieży w Prusach Wschodnich. Prezesem liczącego 23 członków oddziału gutkowskiego był Bernard Mejk. Jeszcze w 1934 roku w Gutkowie otwarto filię biblioteczną Oddziału Prusy Wschodnie Centralnej Biblioteki Polskiej w Berlinie. Bibliotekarzem został Jan Mejk. Przed wybuchem II wojny światowej Gutkowo liczyło 1079 mieszkańców.