Warkały

Wieś, w kształcie ulicówki, położona w południowej części gminy, przy trasie wojewódzkiej nr 527 Olsztyn-Morąg – liczy 372 mieszkańców. Miejscowość posiada bezpośrednie połączenie komunikacyjne z Olsztynem. We wsi działają dwa sklepy spożywczo-przemysłowe. W budynku dawnej szkoły podstawowej działa świetlica wiejska dla dzieci i młodzieży.
    Dokument lokacyjny dla wsi Grünewald („Zielony Las”) wystawiła kapituła warmińska 4 września 1345 roku w Ornecie. Zaproponowana nazwa nie została zaaprobowana przez mieszkańców, którzy niebawem zaczęli ją nazywać Warkallen (dzisiejsze Warkały). Pierwszym sołtysem został Prus Succule, który otrzymał do zagospodarowania 30 łanów ziemi. 
   Najprawdopodobniej w wyniku najazdu litewskiego, Warkały zostały splądrowane, gdyż w roku 1380 ówczesny sołtys zwrócił się do kapituły z prośbą o odnowienie przywileju lokacyjnego. Kolejne zniszczenia dotknęły wieś w czasie wojny głodowej z roku 1414 oraz wojny trzynastoletniej (1454-1466). W ich efekcie wieś ponownie została ograbiona i niemalże w całości spalona. Sołtys, Hans Krulke, musiał prosić o odnowienie dokumentu lokacyjnego. W odpowiedzi kapituła warmińska 22 stycznia 1517 roku nadała mu przywilej na dotychczasowe 30 łanów.
   Dokumenty kapituły warmińskiej podają, że w roku 1520 w Warkałach znajdowało się aż 21 łanów opuszczonych (70% całości nadania). Do likwidacji zniszczeń i ponownej kolonizacji przystąpiono w 1529 roku, przekazując nowym posiadaczom (Tomasz Kruel, Hans Krulke) cztery puste łany. Akcja zagospodarowania została ukończona w 1550, kiedy administrator przekazał Janowi Resikowi trzy ostatnie puste łany. Resik dostał w ramach zapomogi jedną grzywnę i cztery korce żyta do zasiewu. 
   Chcąc zachęcić przyszłych kolonistów do osiedlenia się we wsi, władze warmińskie postanowiły 4 marca 1541 nadać przywilej umożliwiający wybudowanie w Warkałach karczmy (karczmarzem został Hans Bucholz). Ponadto, aby ulżyć mieszkańcom w ciężarach podatkowych postanowiono w roku 1564 zrezygnować z części dochodów, obniżając na 16 lat wysokość czynszu z 1/2 grzywny do 1/3 grzywny od łanu.  W 1591 roku odnotowano, że w Warkałach uprawiane jest 30 łanów, z których trzy należą do sołtysa, a 4,5 znajdowało się w rękach karczmarza. Mieszkańcy płacili corocznie do kasy kapitulnej 14 grzywien i dawali 54 kury na Boże Narodzenie. 
   Według spisu lustracyjnego z 1656 roku Warkały posiadały 30 łanów, z czego dziewięć było opuszczonych. We wsi znajdowało się sześć zagród i jedna karczma. Roczny czynsz płacony przez mieszkańców wynosił osiem grzywien i 15 groszy. W naturaliach dawano zaś 33 kury i 16 gęsi. Zanotowano także, że sołtys dysponował niewielkim młynem. W siedemnaście lat później zapisano, że we wsi mieszkało 38 osób (sołtys, karczmarz i 36. chłopów czynszowych).
    Rewizja łanów warmińskich przeprowadzona w 1717 roku wykazała, że wieś posiadała 30 łanów (12,5 łanu leżało odłogiem), z których zaledwie 1/4 obsiana została zbożem jarym. Ziemię zakwalifikowano do najgorszej, szóstej klasy jakości. Jak stwierdzono, mieszkańcy nie mieli dostatecznej ilości drewna na opał. 
    W roku 1770 Warkały posiadały 30 łanów, z których 3 należały do sołtysa. Sołtys tytułem służby płacił rocznie na rzecz kapituły jednego florena i 21 groszy. We wsi mieszkało także dwóch pszczelarzy, którzy opiekowali się leśną barcią. Oddawali oni rocznie na uznanie władzy zwierzchniej po sześć groszy. Część ziemi (4,5 łanu) należała do wolnych włościan („libertyni”). Pozostałe zaś 20,5 łanu uprawiali zwykli czynszownicy („lassyci”), którzy zobowiązani zostali do płacenia rocznego czynszu w wysokości sześciu florenów i pełnienia służby szarwarkowej w wymiarze trzech dni w roku od każdego łanu. W naturaliach przekazywano łącznie 41 kur, 20 gęsi, oraz pięć kop jaj. Karczmarz płacił roczny czynsz w wysokości jednego florena i 20 groszy. Przed zaborem (9 stycznia 1772) władze warmińskie zmniejszyły mieszkańcom wysokość rocznego czynszu z jednego łanu z sześciu do pięciu florenów.
   Lustracja przeprowadzona przez władze pruskie w 1820 roku wykazała, że ziemia w pełni została przekazana chłopom na własność. We wsi znajdowało się 23 budynki, a ogólna liczba mieszkańców wynosiła 132 osoby. W 38 lat później liczba mieszkańców uległa znacznemu zwiększeniu i wyniosła 236 osób.
   Spis urzędowy przeprowadzony 3 grudnia1861 roku wykazał, że Warkały posiadały ponad 2679 morgów ziemi (684 ha), z których tylko 89,66 morga zajmowały lasy. Wieś zamieszkiwało 276 osób, z czego większość stanowili katolicy (266 osób), przy czym odnotowano także ewangelików (4 osoby) i wyznawców judaizmu (6 osób). Pod względem narodowościowym ponad 93% (258 mieszkańców) stanowili obywatele polskojęzyczni. W roku 1939 odnotowano w Warkałach 313 mieszkańców.

Copyright by GOK Jonkowo. All rights reserved®