Węgajty

Wieś, w kształcie okolnicy, położona w centralnej części gminy, oddalona od Jonkowa o dwa kilometry – zamieszkana przez 172 osoby. Funkcjonuje jeden sklep spożywczo-przemysłowy, oraz posterunek Ochotniczej Straży Pożarnej. Od 1986 roku w Węgajtach działa Teatr Wiejski. Od 2006 roku mieszkańcy mają bezpośrednie połączenie komunikacyjne z Olsztynem (prywatna linia minibusowa przedsiębiorstwa „Perkoz”).

Śladami pierwszych grup osadniczych, jakie pojawiły się na obszarze zajmowanym przez dzisiejszą wieś, są pozostałości wczesnożelaznego kurhanu z nasypem kamiennym (550-100 p. n. e.). W grobowcu udało się odnaleźć obok resztek ceramiki, fragmenty pierścionka o powrotnym zwoju, wykonanego z brązu. W czasach przedkrzyżackich okolice dzisiejszych Węgajt wchodziły w skład pruskiej jednostki terytorialno-osadniczej określanej w źródłach średniowiecznych jako „terra Gudicus”. Zorganizowana kolonizacja dotarła w rejon dzisiejszej wsi dopiero w XIV wieku.

Dokumentem z 5 października 1366 roku kapituła warmińska przekazała Prusowi imieniem Wiscant 30 łanów na założenie wsi chełmińskiej Hoenberg. Proponowana przez wystawcę nazwa miejscowości nie została przyjęta przez mieszkańców, którzy wkrótce zaczęli ją nazywać Wangaiten (starogermańskie „vanga” – „pole”).

W czasie wojen polsko-krzyżackich XV i XVI wieku, a w szczególności w okresie wojny trzynastoletniej (1454-1466), wieś została splądrowana a kilka budynków spalonych. W efekcie tych działań, w latach dwudziestych XVI wieku odnotowano, że w Węgajtach znajduje się dziewięć opuszczonych łanów. Ich zagospodarowaniem zajęła się kapituła w roku 1527 (15 kwietnia), przekazując dwóm miejscowym gospodarzom: Urbanowi i Hansowi po trzy łany ziemi. Pozostałe trzy puste włóki przejął w roku 1541 sołtys Hans, który dostał od administratora cztery grzywny i sześć korcy żyta w ramach zapomogi.

Księgi rachunkowe komornictwa olsztyńskiego z roku 1591 podają, że mieszkańcy Węgajt zostali zwolnieni z płacenia czynszu w naturze. Uiszczali tylko roczny podatek pieniężny w wysokości 13,5 grzywny (pół grzywny od łanu czynszowego). Lustracja przeprowadzona w 1656 roku wykazała, że w Węgajtach było dziewięciu włościan i dwóch sołtysów. Ogółem zagospodarowano 27 łanów, a trzy były opuszczone. Podatek roczny wynosił 27 gęsi oraz 13 florenów czynszu. Z danych pochodzących z 1673 roku wynika, że wieś zamieszkiwały 32 osoby.

W czasie rewizji łanów warmińskich przeprowadzonej w 1717 roku komisarze zanotowali, że wieś posiada 30 łanów, z których połowa obsiana była zbożem jarym. Ziemię zakwalifikowano do piątej klasy jakości („glebae vilionis”). Mieszkańcy mieli również możliwość zaopatrzenia w drewno na opał z pobliskiego lasu. Liczbę łąk i pastwisk określono jako wystarczającą.

Kolejny spis lustracyjny został przeprowadzony w 1770 roku. Z dokumentów tych wynika, że 27 łanów należało do czynszowników, którzy płacili łączny czynsz roczny w wysokości 270 florenów (po 10 florenów od łanu). W naturaliach dawali na rzecz kapituły po jednym korcu żyta, jednej gęsi, dwie kury i 15 jaj. Dodatkowo pełnili pańszczyznę w wymiarze trzech dni w roku od każdego uprawianego łanu. Pozostałe trzy łany należały do sołtysa, którym w roku 1770 był Andrzej Senga. Wieś posiadała swojego kołodzieja i ogrodnika. Jeszcze przed zaborem władze warmińskie postanowiły obniżyć roczny czynsz z 10 na dziewięć florenów od łanu.

Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku w Węgajtach mieszkał nauczyciel szkoły parafialnej w Jonkowie – Mateusz Fabi. Wkrótce też, władze pruskie utworzyły we wsi szkołę elementarną. W roku 1858 w szkole tej naukę pobierało ponad 120 uczniów (70 chłopców i 52 dziewcząt). Nauczycielem był wówczas 31-letni Otto Brix.

Spis ludności przeprowadzony w 1864 wykazał, że w Węgajtach znajdowało się 26 domów mieszkalnych. Wieś zamieszkiwało 188 osób wyznania katolickiego. Wszyscy mieszkańcy posługiwali się językiem polskim (gwarą warmińską). Miejscowość posiadała 2197,57 morgów ziemi (561 ha), z czego 37,81 stanowiły lasy (zaledwie 1,7%). Przed wybuchem II wojny światowej, w Węgajtach mieszkało 215 osób.

Copyright by GOK Jonkowo. All rights reserved®