Dwór w Dołędze

Prawdziwą perełką gminy jest Dołęga, zwana „Nadwiślańskim Soplicowem”. Na północnym jej krańcu stoi otoczony drzewami i poprzedzony kolistym gazonem zabytkowy dwórzbudowany w 1846 r., w którym od 1981 roku mieści się oddział Muzeum Okręgowego w Tarnowie. Warto się w nim zaszyć i za sprawą stałej ekspozycji przenieść się w czasy minione, poznać bliżej warunki życia i upodobania szlachty polskiej w XIX wieku. pod względem architektonicznym to typowy dwór polski, o którym czytamy w „Panu Tadeuszu”. Niegdyś dwór w Dołędze był miejscem tworzenia oddziałów powstania chłopskiego w 1846 roku. Kilkanaście lat później podobne zadanie pełnił przy powstaniu styczniowym. Ustne przekazy dowodzą obecności w dworze pierwszoplanowych postaci powstania, generałów Zygmunta Padlewskiego i Mariana Langiewicza. Podczas II wojny światowej przebywał tu także dr Józef Rettinger. Po tragicznej śmierci gen. Władysława Sikorskiego, Rettinger podjął się wykonania najbardziej tajemniczej, a zarazem niebezpiecznej misji, zwanej dziś pod nazwą „Most II” i „Most III”, która zakończyła się sukcesem. Na przełomie wieków, a także w okresie międzywojennym dwór był ośrodkiem, wokół którego skupiało się życie duchowe i kulturalne. Z dworem w Dołędze związani są wielcy pisarze, naukowcy i politycy. Swoje wiersze pisali tutaj m.in. Stanisław Wyspiański, Adam Asnyk i Lucjan Rydel. Ożywione kontakty z krakowskim światem kultury i nauki, zawdzięcza dołęski dwór przede wszystkim Ignacemu Maciejowskiemu, uczestnikowi powstania styczniowego, pisarzowi i publicyście, który tu właśnie w Dołędze znalazł swoją żonę, Marię Guntherównę. Tutaj w „Nadwiślańskim Soplicowie”, realizowano filmy oświatowe i popularnonaukowe, a do dzisiaj cztery razy w roku odbywają się koncerty muzyki klasycznej. W pobliżu dworu znajduje się przeniesiona ze Skrzyszowa chata skansenu budownictwa wiejskiego oraz najstarsza z kapliczek na terenie parafii Zaborów – Najświętszej Panny Marii Niepokalanie Poczętej, które budowę datuje się na rok 1849. Jej fundatorami była rodzina Guntherów, ówczesnych właścicieli dworu.

Dwór  w  Dołędze jest jednym z oddziałów Muzeum Okręgowego  w Tarnowie, położonym na terenie powiatu brzeskiego, a więc poza obszarem powiatu tarnowskiego. Jest to obiekt prezentujący z jednej strony przykład dziewiętnastowiecznej architektury, stylu określanego często mianem „dworu polskiego”, z drugiej strony natomiast  poprzez zgromadzone tutaj pamiątki oraz swoje dzieje opowiada o minionych  latach, uczy historii i patriotyzmu.

Utworzenie tutaj Muzeum było zgodne z wolą ostatniej właścicielki dworu Jadwigi z Wolskich Tumidajskiej i nastąpiło to we wrześniu 1981 roku.  Pierwsze i zasadnicze opracowanie dziejów dołęskiego dworu i jego walorów architektonicznych wykonane zostało przez Andrzeja Leo, historyka sztuki, pracownika Muzeum Okręgowego w Tarnowie. Wydane zostało w postaci krótkiego informatora już w roku 1981. Poszerzone wydanie pod tytułem „Dołęga – Nadwiślańskie Soplicowo” udostępnione zostało w roku 1984.

Obecny informator o dołęskim dworze, w odmiennym nieco ujęciu i z uwzględnieniem nowych informacji jest autorstwa kustosza Muzeum Władysława Koniecznego. Opracowany został również krótki przewodnik po Muzeum zawierający podstawowe informacje z opisem poszczególnych sal muzealnych. Jest on przeznaczony głównie dla turystów indywidualnych i służy im do zapoznania się z eksponatami. Ten krótki informator jest również dostępny w wersji angielskiej z przeznaczeniem dla turystów zagranicznych.

Prowadzone są w dalszym ciągu badania naukowe dotyczące dziejów dworu i jego związków z ważnymi wydarzeniami historycznymi. W przygotowaniu jest obecnie tematyka związana z drugą wojną światową, a ściślej z przeprowadzanymi w 1944 akcjami „Most II” i „Most III”. Miały one miejsce w sąsiedztwie Dołęgi. Pierwsza z tych akcji związana była z nieudana próbą wywiezienia z kraju Józefa Retingera. Zarówno sama akcja jak i okoliczności ją poprzedzające (w tym próba wykonania w dołęskim dworze wyroku śmierci na Retingerze) były tematem wielu spekulacji historyków i niemałej liczby mniej lub bardziej naukowych publikacji. Najnowsze badania, zgromadzone materiały źródłowe, wywiady z uczestnikami tych wydarzeń pozwolą prawdopodobnie przedstawić przebieg zdarzeń w nieco innym świetle, a nawet ostatecznie zakończyć wszelkie sprzeczne spekulacje na ten temat. Obecnie ta problematyka jest opracowywana przez kustosza Muzeum Władysława Koniecznego.

Opracowany i przygotowany do druku został również pamiętnik, spisany przez  Marię Pikuzińską, a dotyczący rabacji chłopskiej w roku 1846, a więc związany on jest z początkami istnienia dworu w Dołędze. Straszliwe te czasy widziane oczami siedemnastoletniej dziewczyny stanowią może nie najważniejsze ale interesujące źródło historyczne. W oparciu o te wspomnienia realizowany był w Dołędze spektakl teatralny w reż. R. Smożewskiego.

Poza podstawową funkcją merytoryczną, którą jest udostępnianie zbiorów muzealnych zwiedzającym – Muzeum podejmuje szereg innych działań, które mają na celu uatrakcyjnienie i spopularyzowanie obiektu, jak również ożywienie, a zarazem wykorzystania zabytkowych wnętrz. Realizowana jest tutaj już od lat i z dużym powodzeniem funkcja dydaktyczna. Prowadzone są we wnętrzach Dworu muzealne lekcje historii, jak również lekcje historii literatury polskiej przeznaczone dla młodzieży szkół podstawowych i średnich. Organizowane są także plenery malarskie.

Owocna  jest współpraca z radiem oraz telewizją. W Muzeum były realizowane liczne filmy oświatowe i popularnonaukowe. Można dla przykładu wymienić: ”Tradycja powstań narodowo- wyzwoleńczych i ocena tych wydarzeń w czasach współczesnych” (udziałem m. in. prof. Tadeusza Chrzanowskiego), „Jam dwór polski”, „Dom polski”, jak również emitowany już wielokrotnie w telewizji film „Nadwiślańskie Soplicowo” w reżyserii Lucyny Smolińskiej. Ten ostatni film posiada szczególne znaczenie dla Muzeum ponieważ przedstawia on całe dzieje dołęskiego dworu od czasów rabacji chłopskiej aż do chwili obecnej.

Od sześciu lat zrosły się już z dołęskim Muzeum cykliczne koncerty muzyki klasycznej. Koncerty te są efektem współpracy  dołęskiego  Muzeum z tarnowską Szkołą Muzyczną. Cieszą  się one niesłabnącym powodzeniem, o czym świadczy zawsze zapełniona sala koncertowa. Mają one stałych słuchaczy również z Krakowa, Tarnowa, Bochni i Brzeska. Dodać należy od początku koncerty są w całości sponsorowane zarówno przez osoby fizyczne jak i instytucje, czy też właścicieli miejscowych drobnych przedsiębiorstw. Dla sponsorów i wszystkich wspierających działalność Muzeum na corocznych spotkaniach jest przyznawany honorowy tytuł „Przyjaciela Dworu w Dołędze”. Odbywały się również niektóre koncerty w ramach festiwalu „Muzyki Odnalezionej”.

Tak więc, podobnie jak w ubiegłych latach Muzeum prowadzi ożywioną działalność poza merytoryczną. Oddaje więc swoje wnętrza na różnorodne imprezy, miejsca spotkań, sympozja naukowe. Podejmując próby pozyskania środków finansowych Muzeum użycza odpłatnie swoich pomieszczeń; w tym kilkakrotnie na sympozja i szkolenia zorganizowane przez środowiska lekarzy.

Tylko w bieżącym roku dwór w Dołędze gościł między innymi Stena  Lundbo, ambasadora Królestwa Norwegii i przedstawicieli władz tarnowskich. Miało również miejsce dwudniowe spotkanie uczestników Kongresu Polonii Amerykańskiej i warto w tym miejscu zacytować fragment wypowiedzi Prezesa Polonii, Edwarda Moskala pod adresem pracowników Muzeum: „Szczery patriotyzm, poparcie dla idei jedności Polaków w kraju i poza krajem, duch pełnego porozumienia i woli wspólnego działania, słowem, to wszystko co wyniosłem z rozmów z Państwem, daje mi powody do racjonalnego optymizmu z jakim wyjechałem tym razem z Polski”.

Muzeum w Dołędze często współpracuje z Gminnym Centrum Kultury w Szczurowej, czego efektem są wspólnie organizowane imprezy. Dzięki takiej współpracy można było w pomieszczeniach muzealnych zorganizować: „Wieczór poezji A. Mickiewicza” z udziałem młodzieży szkolnej, jak również spektakle teatralne (np.: Tarnowski Teatr wystawiał monodram ”STED” poświęcony twórczości Edwarda Stachury oraz Teatr Stary z Krakowa wystawił monodram oparty na twórczości Tadeusza Nowaka). Organizowane są również w ramach współpracy z miejscowymi szkołami konkursy o tematyce lokalnej. Wszystkie ważniejsze wydarzenia mające miejsce w Muzeum relacjonowane są w wydawanym pod patronatem GCK miesięczniku „W Zakolu Raby i Wisły”.

W nawiązaniu do ludowej tradycji Muzeum wspólnie z miejscową Parafią w Zaborowie organizuje od 1997 roku nabożeństwa majowe przy dworskiej kapliczce. Są one jednocześnie okazją do spotkania się pracowników Muzeum Okręgowego, podobnie jak „Wieczór Kolęd”, który zainicjowany został w dołęskim dworze już 1994 roku. Od początku powstania Muzeum prowadzona jest kronika dołęskiego dworu, uzupełniona osobną, ciekawą kroniką fotograficzną zawierającą zdjęcia wraz opisem wszystkich ważniejszych wydarzeń w Muzeum.

Wydaje się natomiast, że nie przyjęła się inicjatywa urządzania ślubów cywilnych w pomieszczeniach muzealnych – takich ślubów odbyło się zaledwie kilka. Natomiast od kilku lat zaczął się kształtować nowy zwyczaj – dotyczący nie tylko Dołęgi ale i sąsiednich wiosek. Młode pary, po ślubie pozostawiają gości weselnych i przyjeżdżają do Muzeum aby tutaj przed dworem i we wnętrzach zrobić sobie pamiątkowe zdjęcia. Być może jest to nawiązanie do istniejącej tutaj przed laty tradycji. Takie zdjęcia par ślubnych przed dołęskim dworem wykonywane były tutaj jeszcze na szklanych kliszach na początku ubiegłego stulecia.

Niezrealizowanym ale wciąż aktualnym zamierzeniem jest utworzenie obok dworu niewielkiego skansenu budownictwa wiejskiego. Na teren przewidywanego skansenu przeniesiona została do tej pory jedna chata ze Skrzyszowa. Wobec trudności finansowych nie sposób w tej chwili powiedzieć kiedy i czy koncepcja budowy skansenu zostanie urzeczywistniona.

Drugim niezrealizowanym tematem jest utworzenie Muzeum Emigracji Zarobkowej. Stąd przecież rekrutowały się główne masy wychodźców udających się przede wszystkim –  chociaż nie tylko – do Stanów Zjednoczonych. Podjęte badania naukowe zaowocowały opracowaniem problematyki emigracyjnej od początku zaistnienia tego zjawiska do czasów pierwszej wojny światowej. Praca ta, której autorem jest kustosz Muzeum, Władysław Konieczny, publikowana była w „Rocznikach Tarnowskich”.          

We wrześniu 2001 roku minęło 20 lat od chwili utworzenia Muzeum. Uroczystość, która miała miejsce w związku z ta rocznicą zgromadziła nie tylko pracowników Muzeum Okręgowego oraz przedstawicieli władz, ale również mieszkańców wsi, w których odczuciu istnienie tej instytucji kulturalnej podnosi prestiż i znaczenie Dołęgi. Dokonana została przy tej okazji ze wszech miar pozytywna ocena dotychczasowego funkcjonowania tej placówki muzealnej.

W działalności Muzeum nawiązujemy do bogatej tradycji dołęskiego dworu. Taką właśnie rolę animatora kultury spełniał dwór przez całe dziesięciolecia. Dzieje się to zresztą zgodnie z wolą Jadwigi Tumidajskiej, ostatniej właścicielki, która przekazała cały obiekt Państwu z życzeniami „...aby dworek ten przedłużył tradycje życia kulturalnego i patriotycznego...”.