Zabytki ikonograficzne, heraldyka kościelna, rycerska i gminna

Ustawa o samorządzie terytorialnym z 8 marca 1990 roku (z późniejszymi zmianami) zezwala radom gmin i miast podejmować uchwały dotyczące ich symboliki (herbu, chorągwi i pieczęci). Od tego czasu większość miast i gmin przyjęło nowe symbole lub zatwierdziło już istniejące. Gmina Jodłownik na początku lat dziewięćdziesiątych skorzystała z tej możliwości i własnymi "siłami" opracowała "herb". Herb ten nigdy nie był weryfikowany przez zawodowych heraldyków. Przedstawiał on na zielonej tarczy, ciemnozielony zarys drzewa, które miało symbolizować jodłę, po prawej stronie biały (srebrny) gryf, a po lewej — pół kozła wyłaniającego się z korony, który miał odnosić się do herbu Niewiarowskich — Półkozic. W głowie tarczy, na wstędze umieszczono napis Gmina Jodłownik. "Herb" ten łamał podstawowe zasady heraldyki. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych w "Życiu Jodłownickim" ukazał się projekt zmodyfikowanego herbu, ale i on nie wolny był od podstawowych błędów. Autorzy obu projektów słusznie odwoływali się do wizerunku gryfa, jako symbolu Szczyrzyczan i symbolu jodły jako godła nawiązującego do nazwy gminy. Należy jednak dodać, że w herbie miasta Szczyrzyc nie występował gryf, ale klucz! Gryf był godłem klasztoru cysterskiego w Szczyrzycu i jego fundatorów — Gryfitów. Autorom projektu trudno było wprowadzić do herbu właściwe godło z herbu Półkozic (herb rodu Niewiarowskich), gdyż przedstawia ono... głowę osła! Pół kozy to tylko klejnot nad tarczą herbową! Autorzy projektu nie skorzystali z zachowanych wizerunków znaków napieczętnych poszczególnych sołectw, pochodzących z wieku XIX i XX. Chodzi o tzw. pieczęcie rustykalne, które wprowadziły władze austriackie po 1785 roku. Wtedy to praktycznie, każda gmina—wioska miała swoje samorządowe symbole, używane były aż do 1930 roku. W porównaniu z innymi rejonami Małopolski, są one niepowtarzalne i odzwierciedlają historię, charakter i legendy dotyczące poszczególnych wiosek. Niewykluczone, że od II połowy XVIII do roku 1848, właściciele poszczególnych majątków ziemskich na obszarze wchodzącym w skład obecnej gminy używali indywidualnych pieczęci, celem uwierzytelniania wewnętrznych dokumentów. Chodzi o tzw. pieczęcie dominalne noszące najczęściej herb właściciela wsi, na które wyrażały zgodę władze austriackie od 1773 roku.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku w użyciu był tylko herb państwowy, chociaż do 1930 roku tolerowano stare pieczęcie i herby gminne. W kancelariach niektórych majątków ziemskich w międzywojennej Polski, w tym w woj. krakowskiego, do którego należał Jodłownik jako część powiatu limanowskiego, stosowane były herby rodowe właścicieli. W gminie Jodłownik nie udało się odnaleźć żadnych śladów użycia takich znaków.

Jednak gmina to nie tylko jej stolica — Jodłownik, ale i pozostałe sołectwa. Meszkańcy każdego z nich powinni utożsamiać się z gminnym herbem, flagą i pieczęcią. Symbole gminne powinny łączyć mieszkańców, a nie dzielić. Projektując herb gminy należy uwzględnić: oczekiwania wspólnoty samorządowej, podstawowe kanony heraldyczno-weksylologiczne, jak i wyniki badań archiwalno-historycznych. Jednak w przypadku gminy Jodłownik, konieczne jest zastosowanie zasady, mówiącej, iż pierwszeństwo przy opracowaniu symboli gminnych.ma najstarszy- wizerunek herbu lub znaku napieczętnego miasta lub byłego miasta znajdującego się w granicach danej jednostki administracyjnej. Taki przypadek występuje, znane jest bowiem godło na pieczęci miasta Szczyrzyca.

Poszukiwania (kwerenda) objęły zachowane źródła heraldyczne i archiwalne dotyczące

1. Symboliki powiatu szczyrzyckiego od pol. XV wieku do 1772 roku.

 2.    Zabytków heraldyki kościelnej (w tym: klasztornej) obecnej na terenie gminy od średniowiecza do I pol. XIX wieku.

3.    Zachowanych zabytków heraldycznych i sfragistycznych miasta   Szczyrzyc i Góra Świętego Jana.

4.    Symboliki samorządowej gmin i gromad z XIX i XX wieku.

5.    Zabytków heraldyki rycerskiej (szlacheckiej) na ziemi jodłownickiej do 1939 roku.

6.    Paraheraldycznej symboliki z zakresu folkloru i kultury szczyrzyckiej

7.    Charakterystycznych cech krajoznawczo-przyrodniczych gminy Jodłownik

Kwerendy archiwalno-historyczna pozwala na następujące stwierdzenia:

1. Do roku 2002 powiat limanowski (wcześniej szczyrzycki) nie posiadał swoich symboli

2.    Teren gminy Jodłownik podzielony jest między parafie:

a)   Góra Świętego Jana — parafia rzymsko-katolicka p.w. Ścięcia św. Jana Chrzciciela

b)   Jodłownik — parafia rzymsko-katolicka p.w. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny

c)   Krasne -Lasocice — parafia rzymsko-katolicka p.w. Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski

d)   Szczyrzyc — parafia rzymsko-katolicka p.w. Św. Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej i św. Stanisława Biskupa Męczennika

e)   Skrzydlna — parafia rzymsko-katolicka p.w. św. Mikołaja Biskupa

f)     Szyk — parafia rzymsko-katolicka p.w. św. Stanisława Biskupa Męczennika i św. Barbary

g) Wilkowisko — parafia rzymsko-katolicka p.w. św. Katarzyny Aleksandryjskiej

                           Pierwszorzędne znaczenie do dalszych rozważań, ma jednak obecność  na terenie obecnej  gminy Jodłownik, od wczesnego średniowiecza, aż do dnia dzisiejszego trzech klasztorów:

a)              tynieckiego — Benedyktyni (od XI do XIII wieku); herb klucze św. Piotra (rys. 1)

b)              szczyrzyckiego — Cystersi (od XIII do XXI wieku), herb Gryf (gryf wspięty w prawo)

       (rys. 2)

c)              dominikańskiego z Krakowa — dominikanie (od początku XVII do 3. ćwierci XVIII wieku), herb Odrowąż (rys. 3).

3. Do dnia dzisiejszego zachowały się dwa odciski pieczęci miasta Szczyrzyca. W Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie w tzw. Zbiorach Czołowskiego przy rękopisie nr 138 pochodzącym z 1607 roku zachowała się pieczęć o wymiarach ok. 29-27 mm, na której widnieje tarcza herbowa z wizerunkiem klucza, a nad nią sygle (litery) 55 (Sigillum Sciricensis) tzn.: Pieczęć Szczyrzycka. Jest pewne, że pieczęć pochodzi z I połowy XVI wieku (rys. 4). Potwierdza to druga pieczęć (w dużo gorszym stanie) przywieszona do dokumentu z połowy XVI wieku. Pieczęć ta znajduje się w tzw. Zbiorach Wittyga, które znajdują się w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie.

4. Od IV ćwierci XVIII wieku do lat dwudziestych XX wieku każde sołectwo gminy używało swoich znaków napieczętnych. Udało się ustalić wizerunki pięciu z nich:

1.    Góra Świętego Jana: tarcza dzielona w slup, w prawej pobocznicy lemiesz w słup, a w prawej jabłko królewskie (rys. 5).

2.               Kostrza: na tarczy sześciopłatkowy kwiat (rys. 6).

3.               Mstów: na tarczy mostek nad potokiem, a na nim postać mężczyzny z kapeluszem na głowie i z uniesioną lewą ręką (rys. 7).

4.               Sadek: na tarczy drzewo owocowe z listowiem i owocami na sześciu gałęziach (rys. 8).

5.               Wilkowisko: na tarczy drzewo z czterema gałęziami i wilkiem w prawo (rys. 9).

5.    Na terenie obecnej gminy Jodłownik dobitnie zaznaczyły swoją obecność następujące rody rycerskie (szlacheckie):

a) Gryfici — herb Gryf (rys. 10),

b) Ratołdowie — herb Ratult (Szeliga), krzyż i półksiężyc (rys. 11),

c) Lubomirscy — herb Szreniawa (odmiana), krzywaśń bez krzyża kawalerskiego (tak jak Drużyna) (rys. 12),

d) Niewiarowscy — herb Półkozic (rys. 13),

e)    Mstowscy — herb Szreniawa (odmiana), krzywaśń bez krzyża kawalerskiego (tak jak Drużyna)   (zob. rys. 12)

f)      Lasoccy — herb Drużyna, krzywaśń (rys. 14),

g)   Słupscy — herb Drużyna, krzywaśń,

Z powyższego zestawienia wynika, iż przy projektowaniu herbu gminy należy wziąć pod uwagę dwa godła herbowe zasłużonych rodów rycerskich: gryf (srebrny) i krzywaśń (srebrna). Rody te walnie przyczyniły się do rozwoju ziemi jodłownickiej (szczyrzyckiej). Krzyż i półksiężyc (herb Ratołdów), można uwzględnić w dalszej kolejności. Ród ten wywodził się ze Skrzydlnej w gminie Dobra i jego symbole są bardziej wskazane przy projektowaniu jej symboli. Niestety herb Półkozic rodu Niewiarowskich, szczególnie zasłużonego dla samego Jodłownika, trudno polecać, gdyż przedstawia głowę osła i trudno będzie o jego akceptację wśród społeczności gminy Jodłownik.

6. Herb, flaga i pieczęć gminy Jodłownik — propozycje tematyczne

Optymalny kształt tarczy herbowej to tzw. tarcza hiszpańska a na niej:

   1   Godło z szesnastow icczncj pieczęci miejskiej Szczyrzyca, będące  uszczerbieniem godła klasztoru tynieckiego: dwa skrzyżowane klucze i miecz ostrzem w dół jako atrybutów św. Piotra.

Wniosek: do projektu herbu gminy przenieść wizerunek: w polu błękitnym   srebrny klucz w słup, piórami w prawo.

2.   Herb GRYF Gryfitów, czyli fundatorów klasztoru szczyrzyckiego i później samego klasztoru: w polu czerwonym gryf srebrny wspięty w prawo (zob. rys. 10).

Wniosek: do projektu herbu gminy przenieść wizerunek herbu Gryf.

3.   Herb SZRENIAWA (odm.) albo DRUŻYNA — Lubomirskich, Lasockich, Słupskich i Mstowskich, którzy przez stulecia mieli na ziemi jodłowiecko-szczyrzyckiej siedziby rodowe: w polu czerwonym, srebrna krzywaśń w prawo (zob. rys. 14).

Wniosek: do projektu herbu gminy przenieść wizerunek herbu Drużyna.

4.   Bogactwem ziemi jodłownickiej (szczyrzyckiej) są rozłożone na zboczach sady owocowe, a także sadownictwo
jest głównym zajęcie ludności.

Wniosek: do projektu herbu gminy przenieść wizerunek: w polu czerwonym srebrne drzewo owocowe (jabłoń) ze złotymi owocami na wzgórzu (pagórku) złotym, srebrnym lub zielonym(rys. 15).

5. W gminę Jodłownik dominują lasy jodłowe i bukowe porastające otaczające góry, które są również charakterystyczne dla innych części Beskidu Wyspowego i Gorców. Nazwa Jodłownik wywodzi się właśnie od drzew iglastych —jodeł.

Wniosek: W nawiązaniu do nazwy gminy należy do projektu herbu przenieść srebrny lub zielony wizerunek drzewa jodłowego na wzgórzu (pagórku) (rys. 16).

Użyte w projektach herbu i flagi gminy Jodłownik barwy mają znaczenie symboliczne. Z barwami tymi należy wiązać (obok symboliki chrześcijańskiej) inne znaczenia, min: cnoty i cechy charakteru, ciała niebieskie, kamienie szlachetne, metale i żywioły:

1.       Złoto (żółcień) symbolizuje Boski majestat, objawienie Ducha Świętego, glorię zmartwychwstania, szlachetność, wspaniałomyślność, życzliwość, Słońce, topaz, złoto i światło.

2.       Srebro (biel) to symbol czystości, uczciwości i lojalności oraz pokory, a także Księżyca, perły, srebra, wody i pokoju.

3.       Czerwień to barwa krwi Odkupiciela, symbol Syna Bożego oraz Boskiego pomazańca (króla). Oznacza też miłość, dzielność, poświęcenie i żarliwość. Jest barwą Marsa, rubinu, ognia i wojny.

4.       Błękit jest barwą Matki Bożej, nieba, wiary, prawdy, lojalności, wierności, stałości, Wenus, szafiru, miedzi i powietrza.

5.       Zieleń symbolizuje sprawiedliwych i wybranych, nowe życie, nadzieję, żywotność, obfitość, zdrowie i piękno Jest barwą Merkurego, szmaragdu i rtęci.

6 Purpura (fiolet) jest barwą Zbawiciela, Boga Ojca, symbolem męczeństwa i pokuty, dobroci, hojności, mądrości, dumy i umiarkowania. Przypisuje sieją Jowiszowi, ametystowi, cynie i chmurom.

7.  Czerń to symbol śmierci, żałoby, smutku, piekła, nocy, ołowiu i Ziemi.

8.   Rzadko lub bardzo rzadko stosowane w heraldyce i weksylologii, barwy pomocnicze barwy naturalne: brąz. oranż (pomarańczowy), popielaty (szary) oraz kolor cielisty (barwa ciała), nie posiadają uniwersalnej symboliki.

Włodzimierz Chorązki